Nghệ Ngữ

https://nghengu.vn

Phương ngữ xứ Nghệ

Tiếng việt muôn nẻo muôn nơi
Bản sắc bản địa mong người hiểu cho
Tiếng Nghệ muốn học khỏi lo
Giải nghĩa tiếng Nghệ hộ cho mấy bài
Cái Gầu thì gọi cái Đài
Ra Sân lại nói ra ngoài cái Cươi
Gọi Ả là Chị mình ơi
Trụng là Nhúng đấy đừng cười nghe em

Thích gi thì bảo là Sèm
Đi Coi chính chữ đi Xem rõ ràng
Đường đi thì gọi là Đàng
Nghe ai gọi Đọi thì mang Bát vào

Mần răng thực nghĩa Làm sao
Mang Trù dạm ngõ là trao cơi Trầu
Cá Quả lại gọi  cá Tràu
Vo Trốc phải hiểu Gội đầu nghe em.

Em nói giọng Bắc êm êm
Nghe có du mới sang xem chật nhà
Khi mô sang nhởi nhà choa
 O đã nhốt sẵn con ga trong truồng

Em cười bối rối anh thương
Yêu anh chắc hẳn lẽ thường yêu quê
Gió Lào thổi rạc bờ tre
Đất cằn sỏi đá mới nghe nhọc nhằn

Đất nghèo tu chí lập thân
Yêu trai xứ Nghệ ngại ngần chi mô
Người Bắc giọng Nghệ hết khô
Em nói giọng Nghệ, Nghệ đồ liêu xiêu

 Em cười, chất Nghệ em yêu
Du Nghệ nên phải hiểu nhiều tiếng choa
Trai Nghệ chưa khéo văn hoa
Nhưng yêu đằm thắm trai choa vẹn tình.

Im lặng quê nói Mần thinh
Khiêng hộ một cái là Rinh đó mà
Con Gà thì gọi Con Ga
Quả Bầu gọi quả Bù ta, đừng sầu

Đu đủ thường gọi Thầu dầu
Ở mô thực nghĩa Ở đâu còn tìm
Bí đao chính thực Quả Bim
Bứt quả Bù rợ - Hái tìm Bí ngô

Một Cân trọng lượng Một Lô
Gọi O đồng nghĩa Gọi Cô chân tình
Nghệ ngữ bản sắc quê mình
Dùng trong giao tiếp “Lình xình” khen chê

Con Nghé choa gọi Con Nghê
Con Me để chỉ Con Bê non hài
Nhai nuốt vẫn gọi Nót nhai
Anh có uống nác, em sai con mần

Nác - Nước; Sai - Bảo; Làm- Mần
Quê em vẫn nói tần ngần làm chi
Cái này chính chữ Cái ni
Mần tý để hỏi Làm gì được không

Lấy chồng là đã Lấy nhông
Nỏ thèm khẳng định ta Không thích gì
Cái gì? Muốn hỏi Cái chi
Tao, Mày chính chữ Tau, Mi quê nhà

Khu con dạo này to ra
Thực ra là chỉ đẫy đà cái Mông
Nghe tin Lấy gấy phải không
Đúng nghĩa Lấy vợ anh mong bao ngày.

Nói lắp quê gọi Nói lay
Gọi Cơn thực vật chính Cây đó mà
Chim lợn gọi Chim hét ma
Ngày mốt để chỉ Ngày kia còn dài

Tên người lại nói Tên ngài
Con Khái - Con Hổ lạ tai thật là.
Tìm hiểu thì gọi Đi cưa
Đến Cửa nhà em, đóng Cựa không vô

Tần ngần không biết Đi mô
Đi đâu - Mô được, Đơn cô thế này
Ớt cay lại gọi Ứt cay
Cháu đòi đi Đái - lại đây Đấy nì

Hỏi xem kết quả đi thi
Đậu - Độ hay Trượt, tau thì mừng cho
Mai tau gặt ló tau lo
Ló chính là Lúa, trời cho ân tình.

Cậu là Anh, Em Mẹ mình
Chị, Em gái Bố nghĩa tình O ta
Chị, Em gái Mẹ Dì mà
Chồng Dì gọi Dượng cũng là chồng O

Ở đâu thì hỏi Chổ mô
Chơi là Nhởi đấy ngây ngô rứa hề
Đằng kia lại nói Đằng tê
Đón Du đồng nghĩa đón về cô Dâu.

Con Tru để gọi Con Trâu
Là đầu cơ nghiệp phải đâu chuyện đùa
Bứt toóc - Cắt rạ theo mùa
Bẩn là Nhớp đấy kêu ca làm gì

Ở Xa là Ngái vẫn đi
Con gái - Con gấy đến thì xa cha
Con dam tên của Con cua
Cá trê -Cá hẻn mới là quê tôi

Xin đừng bình phẩm nhiều lời
Nghe gọi Cá Gáy - Chép tôi đến gần
Cái cẳng để chỉ Cái chân
Ba năm Mói mặn một vần Muối ăn

Gạo tẻ lại gọi Gạo lòn
Nhão là Choẹt đấy sao còn loay hoay
Tóm quá thực nghĩa là Gầy
Sức khỏe giảm sút quá dây xin đừng

Rú kia để chỉ Núi rừng
Gầng cay đồng nghĩa củ Gừng lâu năm.
Quê hương nghĩa nặng tình thâm
Nghệ ngữ bản sắc ươm mầm thời gian

Dao sắc đối nghịch dao Cùn
Cho Hôn một cái - xin Hun ái chà!
Nói Lả là Lửa đấy mà
Con Muỗi - Con Mọi thực là một thôi

Con Ruồi lại gọi Con Ròi
Trúc gúi - Đầu gối hỏi còn mỏi không
Con Nhặng quê gọi Con Lằng
Trắp vả để chỉ thực rằng Đùi ta

Sáng nay cuốc đất vườn nhà
Bắt được con Trùn gọi gà ăn Giun.
Còn ít canh nguội Hâm lên
Thêm quả cà mói đun Rền thịt dai

Bày Mươn để bố lai rai
Loọc - Luộc quả Trứng gà lai trong chuồng
Rong diềng vẫn gọi Khoai dong
Tháng ba ngày tám vẫn mong có nhiều.

Gió Lào nắng nóng suốt chiều
Đội mũ - Đội mạo che đầu nghe anh
Hành tăm giải cảm cực nhanh
Nêm Xúp thực nghĩa Bột canh cho vào

Gió phơn vẫn gọi Gió Lào
Đêm hè lắm muỗi lao xao ngoài Mùng
Dây - Chạc đồng nghĩa, tên cùng
Chị Ngã là Bổ, em nâng em chiều.

Cút rượu lại gọi một Hươu
Mắm tôm gọi Ruốc, nhậu chiều chờ mong
Ruốc thịt thường gọi Ruốc bông
Tuyệt vời! dùng với xôi Hông - xôi Đồ

Răng vẩu ám chỉ Răng hô
Qua thẩm mỹ viện các cô chỉnh hình
Đất tạo các Củ nghĩa tình
Vẫn gọi là Cổ của mình của ta

Các Quả sản phẩm từ hoa
Lại gọi là Trấy tạo ra duyên tình.
Chiều nay bắt cua đồng đình
Mang Oi là Giỏ để mình đựng cua

Cua đồng nấu bát canh chua
Nhạt - Lạt muối quá, gạch cua đâu rồi.
Phát âm nặng, tiếng quê tôi
Ngã đọc thành Nặng để rồi cười vui

Nghe lời bình phẩm bùi ngùi
Huyền, Nặng lẫn lộn quê tui rứa mà.
Rắn đầu biếng học không tha
Nhưng gọi là Tắn xin cha cho về

Lốp xe lại gọi Bánh xe
Cỏ gấu - Cỏ cú lấn đè vườn rau
Lười -Nhác cỏ mọc quá mau
Bị Mắng- Bị Nạt, kêu đau nỗi gì

Xới- Bới(Bươi), nhổ cỏ đúng thì
Công sức đền đáp lo gì phụ công.
Cuộc sống hoà thuận ngoài trong
Chửi - Dơng loại bỏ thong dong hài hoà

Gói - Đùm tương trợ gần xa
Giúp trẻ Cởi lổ thực ra Cởi trần
Giã - Đâm hạt gạo trắng ngần
Thêm làm từ thiện bao lần sẽ chia.

Cá cờ gọi Cá thia lia
Chia Nhau - Chia Chắc thực là trẻ thơ
Sờ soạng lại nói là Rờ
Bị Đánh - Bị Đập ơ hơ oan gì

Qua đèo - Vượt truông một khi
Mạnh - Bạo sức khoẻ có gì khó đâu.
Một chiều ngồi Nốc - Thuyền câu
Gặp người Chết đuối bỏ câu cứu liền

Ân nhân xin được biết tên
Nếu không xác đã ở bên trong Hòm.
Nhìn em, em hỏi sao Nhòm
Đẹp Thế - Đẹp Rứa bao hôm anh chờ

Xa em anh cứ thẩn thờ
Nhớ Môi - Mui đẹp ngẩn ngơ ngẩn lòng.
Đồ Nghệ gàn chất thuỷ chung
Dù trong giao tiếp, dẫu... nhưng thật thà

Trứng gà lại gọi Trớng ga
Người Già thì gọi người Tra nghĩa cùng
Cơn ráng để chỉ Cây sung
Lộc vừng lại gọi Cây mưng ao nhà.

Ngày lễ mồng tám tháng ba
Hái Bông trang đỏ vốn là Mẫu đơn
Gọi chút lòng thành bản thân
Dâng tặng ngày lễ xa gần chờ mong.

Báo là Beo ở trong rừng
Lợn lòi để chỉ Lợn rừng rú choa
Nói dối - Nói láp ba hoa
Chu quých để chỉ Chào mào ngộ không?

Chiền chiện để gọi Chích bông
Rặt rặt tên gọi chính tông Sẻ nhà.
Mự là vợ cậu, chú ta
Cọc chèo diễn đạt chỉ là Đồng hao

Hắt hơi – Nhảy mụi, làm sao?
Tắm Khe – Suối lạnh, không sao đâu mà
Cà dừa – Cà bát vườn nhà
Rau ghém – Rau sống đậm đà chất quê

Yêu anh em có theo về
Bên ấy – Bên nớ ven đê đôi bờ
Túi ni – Tối nay anh chờ
Chờ em anh đợi anh chờ anh mong

Trời xanh gió mát trăng trong
Chờ em không đến, đau Lòng – Rọt anh
Hoa chanh nở ở vườn chanh
Thời gian chờ đợi sao Nhanh – Lanh hề

Trai Nghệ dùi đục chân quê
Nhưng yêu Thắm thiết – Si mê chung tình
Bản sắc bản địa quê mình
Kế thừa phát triển chúng mình dựng xây

Xấu hổ thì gọi là Rầy
Nhưng cây Xấu hổ gọi Cây Thẹn thùng
Cái Nia – Cái Nống nghĩa cùng
Cái Niểng – Cái chảo nhất trùng không hai

Cái Lưỡi – Cái lại “khôi hài”
Không phải là lại liền vai tái hồi 
Be gọi Chai lọ, giảm lời
Nhọ nồi – Lọ nghẹ với người bếp quê

Tiếng Nghệ vốn của lời quê
Cây Đa, Bến nước, Bờ đê, Ao tù
Nước sâu lại gọi Nước Su
Bồ câu thì gọi Cu cu chuồng nhà

Ao tù nước đọng sinh ra
Mùi thúi –Mùithối khiến ta ngại ngùng
Rơi – Rớt Nghệ ngữ vốn cùng
Váy gọi là Mấn quần chung các bà

Cò kè ngã giá bán ra
Trả lại – Thối lại “cởi ra” vui mừng
Khôn – Khun ăn nói nửa chừng
Thưng lại – Chắn lại xin đừng hiểu sai

Con nái – Bò nẹt ương tai
Con Rết – Con Tít những loài tránh xa
Thằn lằn – Rắn mối vườn nhà
Thạch sùng – Thằn lằn, trần nhà chở che

Chẩu chàng – Chuộc chuộc Bờ tre
Trùng trục – gọi Chụt, Đầm quê – Trọt đìa
Thịt Nướng – Thịt Náng uống bia
Thui – Hui thịt chó rơm mùa vàng thơm

Khâu cúc quê gọi là Đơm
Hạt thì gọi Hột gốc mầm sinh sôi
Nậy là chỉ Lớn thế thôi
Lõi của quả bắp là Cồi có sao

Lộ mô có nghĩa Chổ nào
Mun trong bếp rạ là Tro bếp mà
Ăn vụng-Ăn phúng quá đà
Trong ngoài trên dưới nhìn ta coi thường

Suôn là thẳng, Nghẹo là cong
Lông cơn thực nghĩa là Trồng cây thôi
Con Giòi thì gọi con Troi
Ràn tru để chỉ Chuồng trâu thôi mà

Cợi-Cưỡi chăn thả trâu nhà
Gắt-Gặt lúa chín trâu ta kéo về
Ruộng thì gọi Rọng đó nghe
Chuột đào Lỗ-Bộng kéo về nhiều hơn

Tức- Cức lũ chuột phá cơn
Đọc nhiều Trự- Chữ diệt luôn chuột đàn
Chuột chết Nhặt- Lặt đào chôn
Ko Ném ko Xán, Gần- Gưn quanh đồng.

Trưa hè nắng nóng, gió không
Dội- Xối nước giếng mát trong mát ngoài
Ban mắc công việc đi hoài
Việc nhà sao nhãng nghe bài công tư

Gói- Đùm giải quyết thực hư
Việc nhà nội bộ từ ừ bảo nhau
Chổi- Chủi quét sạch trước sau
"Vun ra' chỉ tổ làm đau lòng người.

Rua hề để chỉ Thế thôi
Răng rứa- Sao thế lôi thôi làm gì
Một Mánh- một Miếng đôi khi
Giữa làng trong bếp suy bì người ơi

Rổ thì gọi Đúa lờ mờ
Rạc thì đồng nghĩa Xác xơ con người
Ngữ quê chắp nhặt mấy lời
Tăng thêm hiểu biết về người quê Tôi

Ngôn ngữ bản sắc con người
Lắng đọng, chân thực những lời nói ra
Bản thân sưu tầm gần xa
Tập hợp, chắt lọc cho ra thơ này

Biết rằng thơ thẩn chưa hay
Mục tiêu giải thích ngữ này từ kia
Mong người muôn nẻo sẻ chia.
Bổ sung tiếng Nghệ đậm đà tình quê.

>>>Xem thêm: Từ điển tiếng Nghệ: Tiếng quê choa

 
nang vang
 

Tác giả: Khánh Hưng, SƯU TẦM

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây