Nguồn gốc, đặc điểm của thể loại sử thi là gì?

Sử thi là gì?

Sử thi, hay còn gọi là trường ca, là một thể loại văn học dân gian kể về truyền thuyết và các câu chuyện lịch sử xoay quanh những nhân vật chính, đại diện cho một cộng đồng dân tộc, hoặc một nền văn minh bất kỳ. Sử dụng hình thức tự sự, các tác phẩm văn học sử thi được xây dựng dựa trên các nhịp, vần nhuần nhuyễn để kể lại các biến cố của các vị anh hùng dân tộc, tồn tại ở thời kỳ cổ đại.

Xem thêm: Các thể loại văn học dân gian là gì?

Trên thế giới, sử thi được sử dụng để miêu tả về những vị anh hùng có thực trong lịch sử, được thần linh giúp đỡ và làm được những việc lớn. Tuy vậy ở Việt Nam, sử thi chỉ thực sự rực rỡ khi nó gắn liền với các nhân vật anh hùng gắn liền với dân tộc thiểu số. Để đối chiếu văn học dân gian với loại hình nghệ thuật sân khấu, thì thể loại sử thi có sự gắn bó mật thiết đến nghệ thuật biểu diễn sân khấu. Những người nghệ sĩ khi sáng tác sử thi không chỉ kết hợp cách gieo vần, nhịp phách từ ngôn ngữ, họ còn phối hợp nhịp điệu và giai điệu đến từ các loại nhạc cụ bằng đồng, phù hợp để biểu diễn ở nhà Rông trong những dịp hội họp hoặc lễ hội.

Các đặc điểm của sử thi là gì?

1. Cường điệu hóa năng lực tự thân của con người

Để nói về đặc điểm nổi bật nhất của sử thi là gì, chính là việc thể loại văn học này cường điệu hóa năng lực tự thân của con người. Đặc điểm cốt lõi của các tác phẩm văn học dân gian là khắc họa tư duy và nhân sinh quan của loài người thông qua mối quan hệ giữa con người và các thế lực tự nhiên xung quanh. Loại quan hệ này cũng được nhắc đến trong sử thi, và thực chất thì người viết còn có thái độ thiên vị cho nhân vật “con người”.

Nếu ở thể loại thần thoại, thần linh là thế lực có năng lực siêu nhiên tuyệt đối hùng mạnh, áp đảo con người; truyền thuyết lại nhắc đến năng lực siêu nhiên vốn đã tồn tại bên trong nhân vật chính; thì thể loại sử thi, đó là những vị anh hùng người trần mắt thịt, không có phép thuật siêu nhiên, không có những nhân vật phù trợ mang màu sắc phép thuật, họ chinh phục tự nhiên, tạo ra nhiều chiến công cũng chính dựa trên sức lực của mình.

Xem thêm: Truyền thuyết là gì?

(Sử Thi tồn tại ở khắp mọi nơi, khi mọi người dần thoát ra khỏi sự vận động của cộng đồng và bắt đầu để lại dấu ấn cá nhân riêng)

Trong loạt sử thi nổi tiếng về chàng Đăm Săn của dân tộc Ê Đê, có một truyện sử thi nổi tiếng nói về việc Đăm Săn đi bắt nữ thần Mặt Trời. Điều này đã tạo nên sức hút khó cưỡng của thể loại văn học này, bởi lần đầu tiên, một người anh hùng bình dị, lại có thể hỏi cưới, thậm chí thể hiện rõ mong muốn được dẫn nữ thần Mặt Trời đi làm vợ mình. Điều này đã vô hình trung thể hiện tư tưởng của con người, rằng năng lực tự thân của loài người cũng mạnh mẽ, vĩ đại sánh ngang các vị thần ngự trên cao.

2. Sử Thi nói về các sự kiện có thật trong lịch sử

Mục đích chính của thể loại văn học sử thi là gì? Mục đích chính của thể loại này llà nói về các sự kiện có thật trong lịch sử, gắn liền với sự phát triển của các dân tộc thiểu số trên thế giới. Khác thể loại cổ tích là hoàn toàn dựa trên tưởng tượng, các bài sử thi thường nói về những chiến công của các vị anh hùng dân tộc xuyên suốt giai đoạn một dân tộc hình thành và phát triển thành một cộng đồng có bản sắc riêng. Ở Sử Thi, người ta cũng tìm thấy những phép thuật thần kỳ, nhưng phép thuật và sự thần kỳ ở đây được gắn với các thế lực tự nhiên, đối chọi với những vị anh hùng người trần mắt thịt.

3. Gắn liền với văn hóa sinh hoạt của các dân tộc thiểu số

Đối với Việt Nam, sử thi đóng vai trò rất quan trọng, gắn liền với sự phát triển và văn hóa sinh hoạt của cộng đồng dân tộc thiểu số. Bằng cách kết hợp lời hát với lối kể chuyện tự nhiên, hát kể sử thi đã trở thành một loại hình giải trí nghệ thuật phổ biến và lâu đời ở các đồng bào miền cao. Mỗi tình tiết trong sử thi lại được móc nối, kết hợp với nhau theo giai điệu nhạc, khiến cho người nghệ nhân có thể nhớ hàng nghìn câu văn trong một bài sử thi, phục vụ đồng bà và người dân trong buôn làng.

Trong các bài sử thi dân tộc, văn hóa sinh hoạt của dân tộc đó được thể hiện vô cùng rõ nét, thông qua những chi tiết miêu tả, những hoạt cảnh đi săn, làm rẫy… gắn liền với đời sống người đồng bào miền cao cũng được khắc họa rõ nét. Cũng giống như các tác phẩm dân gian khác, sử thi nề cao sự sáng tạo, mưu trí tài giỏi, tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau lúc khó khăn hoạn nạn, nêu cao chính nghĩa, phản kháng những điều trái với đạo lý, luật tục; ca ngợi cái đẹp về sức mạnh hình thể lẫn tâm hồn, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, mong muốn chinh phục thiên nhiên để cuộc sống tốt đẹp hơn; miêu tả cuộc sống sinh hoạt, lao động bình thường giản dị của buôn làng…

Có bao nhiêu thể loại sử thi?

Với một số lượng lớn anh hùng đến từ nhiều nơi trên thế giới, các tích sử thi được lưu truyền về sau cũng rất nhiều. Nếu bạn không biết các thể loại khác của sử thi là gì, dưới đây là 2 thể loại sử thi chính:

1. Sử thi thần thoại

Như tên gọi của nó, sử thi thần thoại là tập hợp những câu chuyện sử thi mang màu sắc thần thoại, được sử dụng để ghi chép lại sự xuất hiện của đất nước và thế giới. Vậy tính thần thoại trong sử thi là gì?Ở thể loại này, người viết và cộng đồng của họ không tin vào sự tồn tại của các thế lực thần linh được nhân cách hóa thành dạng con người (khác với thần thoại). Chính vì vậy, mặc dù nội dung vẫn nghiêng về việc lý giải sự hình thành và phát triển thế giới, sử thi thần thoại không nhắc đến một đối tượng thần linh cụ thể, mà chỉ cho rằng thế giới tự nhiên vốn là có thiêng. Các vật dụng, sự vật trong tự nhiên đều tồn tại linh hồn, như cây thần, giếng thần, được người đồng bào Tây Nguyên tôn thờ.

Sử thi thần thoại có sự gắn bó mật thiết đến tín ngưỡng vật linh của người dân Tây Nguyên, lý giải sự hình thành của con người thông qua sự bao bọc, che chở của các sự vật linh thiêng. Tiêu biểu như Đẻ Đất Đẻ Nước (Ê Đê), Sự tích cây Nêu (Mnong)...

2. Sử thi anh hùng

Với tư duy vạn vật hữu linh, sử thi anh hùng là thể loại sử thi tập trung chủ yếu vào các vị anh hùng và các chiến công của họ giúp đỡ cho cộng đồng xây dựng đất nước và buôn làng. Cuộc đời và sự nghiệp của các vị anh hùng được đặc tả rất chi tiết, khắc họa hình ảnh người anh hùng dân tộc đẹp cả về thể xác, lẫn can đảm, mạnh mẽ, ra sức bảo vệ chính nghĩa, thể hiện vẻ đẹp ở tâm hồn. Nhánh sử thi anh hùng này được hình thành từ nhóm sử thi cổ điển, tập trung chủ yếu vào nhóm người có hành động chính nghĩa, hoặc một tộc người trong xã hội cận trung đại. Cho đến khi xã hội bước vào giai đoạn trung đại, các tộc người bắt đầu tan rã, hình thành xã hội phân chia giai cấp, các cá nhân nổi bật mới có cơ hội tỏa sáng và trở thành vị anh hùng chính của người dân tộc.

Các tác phẩm sử thi nổi tiếng trên thế giới

Trong kho tàng văn học thế giới, thể loại sử thi tuy không nổi tiếng bằng các thể loại văn học dân gian khác, nhưng nó thể hiện đậm nét sự nỗ lực, phấn đấu của con người để đối đầu với các thế lực tự nhiên. Theo nhiều nhà nghiên cứu văn học đã nhận xét, sử thi được hình thành trong quá trình con người tách mình ra khỏi quá trình vận động chung của xã hội, nổi lên thành một nhân vật anh hùng. Những tác phẩm như vậy được xem như trường ca, với độ dài đồ sộ như trường ca Illiad, Odyssey của Hy Lạp cổ đại, những vị anh hùng Đăm Săn thuộc dân tộc Ê Đê… các thể loại này được lồng ghép giữa thơ và văn, kết hợp với giai điệu tạo thành nghệ thuật hát kể sử thi nổi tiếng.