Tổng hợp điển cố, điển tích nổi bật trong “Truyện Kiều”

Giáo sư Trần Đình Sử đã từng nói: “Điển cố là một trong những biện pháp tu từ cơ bản của văn chương cổ điển”. Thật vậy, trong mỗi tác phẩm văn học hay bài viết, việc sử dụng điển cố, điển tích không chỉ làm ngôn ngữ thêm phong phú mà còn tạo chiều sâu cho nội dung, khiến người đọc dễ dàng cảm nhận và đồng cảm. Ở bài viết này, Thích Văn học tổng hợp những điển tích, điển cố tiêu biểu trong kiệt tác “Truyện Kiều” của Nguyễn Du. Các bạn cùng khám phá với chúng mình nhé!

1. Tố Nga

Tố Nga: Tố là trắng. Nga là đẹp. Bài Nguyệt phú của Tạ Trang có lời chú: “Thường Nga thiết dược bôn nguyệt; nguyệt sắc bạch, cố vân Tố Nga” (Thường Nga lấy trộm thuốc tiên, thoát lên cung trăng; mặt trăng sắc trắng cho nên nói là Tố Nga). “Thần Tiên truyện” chép rằng: Thường Nga là vợ Hậu Nghệ. Hậu Nghệ xin thuốc trường sanh của bà Tây Vương Mẫu. Hậu Nghệ là người tính tình không tốt, hay làm việc phản bạn, Thường Nga khuyên chồng mãi mà không được. Nàng giận thừa cơ uống trộm thuốc tiên và bay lên cung trăng. Lại có truyền thuyết nói rằng vua Đường Minh Hoàng (tức Đường Huyền Tông) lên chơi nguyệt điện thấy có mười người con gái mặc toàn trắng và cưỡi hạc trắng múa hát; cho nên nhà vua dùng chữ Tố Nga để chỉ mặt trăng và cũng để chỉ người con gái đẹp.

Mai cốt cách là thân hình mảnh mai, yếu đuối như cây mai. Đây là quan niệm của người xưa, người con gái được coi là đẹp phải có thân mình ẻo lả mảnh mai như thế. Điển hình cho người đẹp “mai cốt cách” là nàng Mai Phi, một người phi sủng ái của vua Đường Huyền Tông khi ông chưa có nàng Dương Quý Phi

Mai Phi tên thận là Giang Thái Tần, chào đời và lớn lên ở Mai Hoa thôn. Nàng được Thái giám Cao Lực Sĩ tuyển chọn vào cung dâng cho vua Đường Huyền Tông. Nàng có nhan sắc diễm lệ và thân hình mảnh dẻ gió thổi cũng bay Hơn nữa, nàng rất yêu thích hoa mai nên được nhà vua đặt là Mai Phi

Vào cung, Mai Phi đã được vua Đường Huyền Tông sủng ái rất mực một thờị Đến khi nhà vua có được Dương Quý Phi thì Mai Phi bị thất sủng. Nàng sầu khổ lâm bệnh và cuối cùng chết đi như một cành hoa mai héo hắt.

Cùng mẫu người “mai cốt cách” như Mai Phi còn có Đào Hoa Nữ trong bài thơ của Thôi Hộ, nàng Thôi Oanh Oanh trong Tây Sương Ký và nàng Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng

Loại phụ nữ như thế chỉ là một loại hoa quý để cắm trong bình cho người khác thưởng thức chứ không thể là mẫu người làm vợ lý tưởng được. Tại sao Vì thân thể họ nhuyển nhược, mềm yếu quá có làm nên chuyện gì đâu Nhất nhất chuyện gì họ cũng đều trông cậy vào người khác mà thôi. Và mẫu người như thế thường là “hồng nhan bạc phận”, sớm bị yểu vọng chứ không thể trường thọ được.

2. Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang

Cổ tướng thư nói: “Diện như mãn nguyệt, mi nhược ngoạ tàm”; nghĩa là mặt như trăng tròn, lông mày như con tằm nằm ngang. Đây là một cách tả ước lệ của người xưa về đoan trang của người phụ nữ.

Cũng sách Cổ tướng thi còn ghi: “Diện như mãn nguyệt, thanh tú nhi thần thái xạ nhân gia vi chi chiêu hà chí diện, nam chủ công hầu tướng, nữ chủ hậu phi phu nhân”. (Mặt như trăng rằm thanh tú, tinh thần rực rỡ sáng sủa gọi là cái mặt của ráng trời buổi sớm, con trai công hầu, con gái hậu phi, phu nhân).

Người phụ nữ được cái tướng như thế là tốt, đoan trang hiền thục mà lại phúc hậu; có thể yên tâm là có một cuộc đời an nhàn. Vạn nhất, nếu sống trong một xã hội tao loạn, có vì gia biến hay một hoàn cảnh đặc biệt nào đó mà phải lưu lạc bèo dạt hoa trôi thì cũng chỉ là nhất thời mà thôi. Và cuộc sống cũng không quá lao đao lận đận như phần đông ca nhi, kỹ nữ khác.

Câu chuyện sau đây có thể chứng minh được cho điều đó: Lý Sư Sư là một kỹ nữ danh tiếng ở kinh đô Khai Phong đời vua Tống Huy Tông. Mặt mày đầy đặn phương phi, tánh tình ôn nhu hoài thuận. Tuy là kỹ nữ nhưng rất chững chạc đoan trang.

Khách hàng chơi vặn mặc thảy đều tỏ ý tiếc cho nàng. Ai ai cũng nghĩ có lẽ nàng xuất thân con nhà đường hoàng nhưng vì một hoàn cảnh gì đó mà phải đem thân vào chốn kỹ viện. Do đó, tuy là kỹ nữ nhưng Lý Sư Sư rất được khách hào hoa tôn trọng.

Tiếng tăm nàng đến tai Huy Tông hoàng đế khiến nhà vua trẻ tuổi, đa tình này cũng háo hức muốn gặp nàng. Một hôm Huy Tông Hoàng đế cải dạng thường dân đến kỹ viện tìm nàng.

Lần đầu tiên gặp gỡ, Huy Tông cứ nghĩ rằng Lý Sư Sư cũng chỉ là một kỹ nữ như bao nhiêu kỹ nữ khác nên Hoàng Đế tỏ ra suồng sã với nàng. Lý Sư Sư liền bỏ đi, không tiếp. Nhà vua cho thị vệ chạy theo rỉ tai nàng, bảo cho nàng biết ông chính là đương kim Hoàng Đế. Dù biết là Hoàng Đế nhưng Lý Sư Sư cũng mặc, nhất định không thèm tiếp một người thô tục, có cũ chỉ khiếm nhã. Tống Huy Hoàng đế đành phải chịu thua kỹ nữ Lý Sư Sư và ra về.

Về sau nhà vua phải mất một thời gian khá lâu dài mới chinh phục lại được cảm tình của nàng kỹ nữ họ Lý ấy Rồi nhà vua cho triệu nàng vào cung.

3. Tựa cửa hôm mai

Người tựa cửa hôm mai là người mẹ. Sở dĩ có nghĩa ấy là do chữ trong sách “Quốc Sách” Bà mẹ Vương Tôn Giả báo rằng:

“Nhữ triêu xuất nhi vãn lai, tắc ngô ỷ môn nhi vọng; mộ xuất nhi bất hoàn, tắc ngô ỷ lư nhi vọng” nghĩa là: “Mày sớm đi chiều về, ta đứng tựa cửa mà mong; mày chiều đi mà không về, ta đứng tựa cổng mà mong…”

Do đó, nên sau trong văn chương, người ta thường dùng chữ “ỷ môn, ỷ lư” (tựa cửa, tựa cổng) để chỉ sự cha mẹ mong con. Điển tích thì nói riêng về người mẹ, nhưng dùng rộng ra người “ỷ môn, ỷ lư” (tức người tựa cửa, tựa cổng mong buổi sớm buổi chiều) chỉ gồm cả cha mẹ. Sở dĩ có chữ “hôm mai” đi theo chữ “tựa cửa” là vì mẹ Vương Tôn Giả có nói đến việc con đi buổi mai và buổi chiều (triêu xuất, mộ xuất).

“Xót người tựa cửa hôm mai” tức là Kiều tỏ lòng thương nhớ cha mẹ.

4. Sân Lai

“Sân Lai” tức sân nhà ông Lão Lai, người đời nhà Châu, có tiếng là con chí hiếu. Ông tuổi gần 70 mà cha mẹ vẫn còn. Nhà nghèo, ông vất vả cày cấy để nuôi cha mẹ. Để cha mẹ giải buồn, vào những buổi chiều, ông mặc áo năm sắc múa hát ở trước sân; có lúc giả vờ té để cha mẹ cười vui.

“Sân Lai” nghĩa bóng chỉ sân nhà cha mẹ tức là nhà mình như nhà cha mẹ của Kiều nay đã xa cách lâu ngày, trải qua bao thời gian năm tháng (cách mấy nắng mưa)

5. Gốc tử

“Gốc tử” là gốc cây tử (cây thị). Nông thôn Trung Hoa xưa thường trồng cây dâu (tang hay phần) và cây thị (tủ) nên có từ “tử phần” hay “phần tử” hoặc “tang tử” hoặc “tử hương”, “tử lý”… cũng như nước ta thường dùng chữ “luỹ tre” hay “luỹ tre xanh” làm tiêu biểu cho quê hương.

Có người bảo rằng gốc tử ở đây chỉ người cha. Nói thế là sai. NGười ta thường gọi cha - con là Kiều tử, ví cha với cây Kiều, ví con với cây tử.

“Có khi gốc tử đã vừa người ôm”: ý chỉ gốc tử đã lớn vừa một người ôm, ý nói cây tử đã lớn lắm (vì Kiều xa cách quê hương đã lâu), Kiều nhớ nhà, nhớ làng, nhớ đến cả cây tử nên có phỏng đoán như vậy.

6. Keo loan

Keo loan là thứ keo được pha từ máu chim loan để nối dây cung, dây đàn. Đến với tác phẩm của Nguyễn Du, bằng sáng tạo của đại thi hào, keo loan trở thành thứ keo gắn kết tơ duyên, tình cảm: Kiều muốn nói với em hãy thay mình kết duyên với chàng Kim.

7. Giấc hòe

Trong “Nam Kha ký thuật” của Lý Công Tá đời nhà Đường, có kể chuyện Thuần Vu Phần nằm mộng thấy mình đến nước Hoè an. Thuần được vua nước này cho vào bái yết. Thấy Thuần tướng mạo Khôi vĩ nên gả công chúa, phong làm phò mã và cho ra quận Nam Kha với chức Thái Thú, cai trị một miền.

Đương lúc vợ chồng Thuần sống cuộc đời vương giả cực kỳ sung sướng thì bỗng có giặc kéo đến vây đánh quận Nam Kha. Thuần đem quân chống cự. Giặc đông, thế mạnh, Thuần thua chạy. Quân giặc bao vây, phá thành. Vợ Thuần chết trong loạn quân.

Thuần Vu Phần độc thân trở về kinh, tâu lại vua cha. Nhà Vua cho Thuần là kẻ hèn nhát, bất tài lại nghi Thuần hàng giặc nên tước hết phẩm hàm, đuổi về làm thứ dân. Thuần oan ức vừa tủi nhục, khóc lóc bi thương… Vừa lúc ấy, Thuần chợt tỉnh dậy, thấy mình đương nằm ngủ dưới gốc cây Hoè, trên đầu một cành cây chĩa về phía Nam. Cạnh Thuần còn có một ổ kiến lớn. Bầy kín kéo hàng đàn hàng lũ trèo lên cây Hoè.

Cũng có sách chép:

Đời nhà Đường có một nho sinh họ Lữ đi thi không đỗ. Trở về dọc đường vừa buồn vừa đói nên ghé vào một nhà chùa con bên cạnh khu rừng, xin cơm đỡ lòng. Chùa nghèo, nhà sư nấu kê đãi khách.

Vì mệt mỏi nên họ Lữ nằm một lúc thì ngủ khò. Chàng thấy mình thi đỗ, được chức to lại được nhà vua gả công chúa, phong làm phò mã và cho đi trấn nhậm một nơi. Thực là vinh quang, phú quý không ai bằng. Nhưng khi trên đường đi phó nhậm, chẳng may giữa đường gặp giặc đổ đến đánh. Lữ chống cự không lại. Lính hộ vệ bị giết, xe cộ bị đập phá tan tành. Vợ chồng Lữ trốn chạy nhưng bị giặc thộp cổ, đưa gươm lên định thọc huyết… Lữ kinh hoảng kêu lên một tiếng, giật mình tỉnh dậy, giữa lúc nồi kê chưa chín.

Sách “Chẫm trung ký” đời nhà Đường chép có khác: Có chàng thư sinh họ Lư một hôm vào quán gặp một cụ già xưng là tiên. Trong khi chuyện trò, họ Lư phàn nàn đời mình sao nghèo khổ quá. Cụ già liền đưa cho chàng một cái gối để đối đầu. Giữa lúc ấy, chủ quán đương nấu kê. Lư nằm gối chờ kê chín bỗng ngủ thiếp đi. Lư mộng thấy mình thi đỗ tiến sĩ làm quan Tiết độ sứ, có vợ giàu đẹp lại dẹp được giặc, được vua phong đến chức Tể tướng. Thời gian 10 năm, Lư sinh năm người con đều làm quan. Lư sống đến 80 tuổi mới chết… Chợt tỉnh dậy, chủ quán nấu kê chưa chín.

“Kê vàng” tên chữ là gạo “hoàng lương”, một thứ ngũ cốc nhỏ như cát màu vàng. Nhà nghèo bên Trung Hoa xưa dùng kê để ăn thay gạo. Cổ văn Việt Nam thường dùng điển tích: giấc hòe, giấc Nam Kha, giấc kê vàng, giấc hoàng lương… để chỉ sự công danh phú quý của người đời chẳng khác nào như một giấc mộng!

“Đèn thông khêu cạn giấc hòe chưa an”

(Bích Câu kỳ ngộ - Vô Danh)

“Giấc Nam Kha khéo bất bình

Bừng con mắt dậy thấy mình tay không”

(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

“Giấc mộng Nam Kha khéo chập chờn

Giữa trời riêng một cảnh giang sơn”

(Tát nước - Trần Tế Xương)

Trong Truyện Kiều, đoạn tả Kiều bị hai tên tay sai của Hoạn Thư là Khuyển, Ưng đánh thuốc mê, đốt nhà, bắt đem về huyện Vô Tích, Kiều mê man, có câu: “Vực nàng tạm xuống môn phòng Hãy còn thiêm thiêm giấc nồng chưa phai Hoàng lương chợt tỉnh hồn mai Cửa nhà đâu mất lâu đài nào đây?” Và, khi Kiều trầm mình dưới sông Tiền Đường được vãi Giác Duyên nhờ ngư ông vớt lên, có câu: “Giác Duyên nhìn thực mặt nàng Nàng còn thiêm thiếp giấc vàng chưa phai” Giấc hòe, giấc hoàng lương, giấc vàng (kê vàng) dùng ở đây chỉ có nghĩa là giấc ngủ.

8. Tiếng sen

Tiếng sen là tiếng bước chân nhẹ nhàng của một phụ nữ đẹp (tức Kiều). Nguyên ngày xưa, vua Tề Đông hầu say đắm sắc đẹp nàng Phan phi nên làm hoa sen bằng vàng dát vào nền cung cho nàng đi rồi khen “mỗi bước đi lại nở một bông sen” (bộ bộ sinh liên hoa). Cũng như khi nói “gót sen” tức nói chân đẹp của một phụ nữ kiều diễm, để chỉ gót chân đẹp của Kiều: “Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mé tường”

Tham khảo những bài viết liên quan:

Dàn ý phân tích đoạn trích “Chị em Thúy Kiều” - trích “Truyện Kiều” (Nguyễn Du)

Dàn ý phân tích đoạn trích “Cảnh ngày xuân” - trích “Truyện Kiều” (Nguyễn Du)

Cảm nhận về nhân vật Thúy Kiều qua đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích”