Tìm hiểu về các thể loại văn học trung đại Việt Nam?

1. Văn học trung đại là gì?

Văn học trung đại Việt Nam là một cụm từ được dùng để miêu tả tất cả các tác phẩm văn học bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm được sáng tác trong khoảng thời gian từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ XIX, do các tác giả người Việt Nam sáng tác nên. Cụm từ này được dùng để phân biệt với văn học dân gian và văn học cận hiện đại, đánh dấu một giai đoạn vàng son của văn học Việt Nam.

Trước thế kỷ X khi Việt Nam còn đang chịu đựng ách đô hộ của giặc phương Bắc, tất cả các thể loại văn học chỉ có thể lưu truyền dưới dạng truyện kể truyền miệng. Nhiều hình thức kịch nghệ, sân khấu, nghệ thuật bị hạn chế triệt để. Khi Ngô Quyền đánh thắng giặc Nam Hán vào năm 938, văn chương Việt Nam bắt đầu mở ra thời kỳ mới, thời kì văn học trung đại Việt Nam với nhiều thể loại văn học trung đại khác nhau.

Trong mười thế kỷ tiếp theo, thể loại văn học trung đại Việt Nam được chia làm hai giai đoạn chính: văn học chữ Hán, từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, và văn học chữ Nôm, từ thế kỷ XV đến năm 1858 của thế kỷ XIX. Dựa theo nhiều nghiên cứu, các thể loại văn học trung đại có thể chia thành 3 loại chính: Thơ, văn xuôi và văn biền ngẫu. Trong đó thơ và văn biền ngẫu được nhiều nhà nho sĩ sử dụng nhất, còn văn xuôi ít được ưa chuộng hơn.

2. Các giai đoạn văn học trung đại Việt Nam

Văn học chữ hán

Bước đầu tiên của văn học trung đại Việt Nam chính là sự tiếp nhận tinh hoa của văn học chữ Hán, xuất phát từ Trung Hoa. Hán tự của Trung Hoa đã trở thành thành tựu văn minh tạo nên sức ảnh hưởng đến các nước châu Á lân cận, trong đó có Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản. Ở thời kỳ này, văn học chữ Hán là phương tiện duy nhất giúp người Việt tiếp cận đến tư tưởng Á Đông cổ đại trong các văn bản Hán tự cổ đại ở Trung Quốc.

Các thể loại văn học trung đại thuộc văn học chữ Hán thì rất nhiều, chiếu, biểu, hịch, cáo, truyện truyền kì, kí sự, tiểu thuyết, chương hồi, phú, thơ cổ phong, thơ Đường luật… Mỗi loại lại có những thành tựu và những tác phẩm riêng biệt.

Văn học chữ Nôm

Không có văn kiện chính thức để khẳng định chữ Nôm xuất hiện từ thế kỷ thứ X, song vào thế kỷ XV, số lượng bài thơ Nôm tăng lên đáng kể. Điểm mấu chốt của văn học chữ Nôm, chính là sự gần gũi, dễ tiếp cận, không có quá nhiều điển tích điển cố như văn học chữ Hán. Ấy vậy, văn học chữ Nôm lại phát triển chủ yếu mảng thơ ca, còn văn xuôi và văn biền ngẫu lại khá ít tác phẩm.

Một trong những thành tựu của văn học chữ Nôm ấy là sự hình thành đạt đỉnh của thơ Nôm Đường Luật. Được Hàn Thuyên giới thiệu vào khoảng thế kỷ X ở triều đại Lý và Trần, song đến khi Nguyễn Khuyến thực sự dùng chữ Nôm để làm thơ, cũng như Hồ Xuân Hương mài dũa khiến cho thơ Nôm vừa tình cảm, vừa giàu ý nghĩa thì thể loại văn học trung đại này mới trở nên nổi tiếng, khiến nhiều tác giả sử dụng chữ Nôm thay cho chữ Hán.

Văn học chữ Nôm ra đời, như cách mà con người Việt Nam quyết định đặt ra nền móng cơ bản cho văn hóa Việt Nam. Trước đó khi văn học chữ Hán vẫn đang thịnh thế, nhiều vấn đề được đem vào thơ ca, từ vấn đề về vận mệnh đất nước, cho đến những vấn đề riêng của con người. Nhưng bảng chữ Hán vốn không thể phản ánh hết sự sinh động, cũng như tâm tư và tình cảm của con người Việt Nam, vốn là một nền văn hóa vô cùng khác biệt.

Tuy vậy, sự đạt đỉnh của Nho Giáo lấy sự chỉn chu và nho nhã làm trọng, đã vô tình gạt đi một thể loại văn học phụ khác, mà sau này đã trở thành một món ăn tinh thần dí dỏm: văn học trào phúng.

3. Các thể loại văn học trung đại nổi tiếng nhất

Với mỗi mục đích khác nhau, sẽ có một thể loại văn học trung đại khác nhau đáp ứng. Nhưng nhìn chung, có 3 thể loại văn học trung đại chính, gồm có thơ, văn xuôi và văn biền ngẫu.

Thơ

Thơ là một thể loại văn học có cách sắp xếp logic, được sử dụng nhiều trong văn học trung đại bởi bố cục chặt chẽ, cùng cách gieo vần thú vị tạo nên một sắc thái lãng mạn trong thơ ca trung đại.

Thơ đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử văn học. Một trong những thể loại văn học trung đại chữ Hán nổi tiếng nhất của văn học Việt Nam là tuyển tập thơ Đường Luật, với niêm luật chặt chẽ và những quy định đối xứng giữa các câu thơ liên tục xuất hiện trong nhiều bài thơ chữ Hán từ thế kỷ X đến XV. Không chỉ đáp ứng được các niêm luật gieo vần, nhiều tác giả đã khéo léo lồng ghép các điển tích, điển cố vào bài thơ, khiến cho thơ Đường Luật của Việt Nam trở nên đặc sắc, gần gũi.

Xem thêm: Sơ lược về đặc điểm của các thể thơ Việt Nam

Sang đến thế kỷ XV, khi chữ Nôm ra đời, thơ Nôm cũng trở nên thịnh hành. Điểm nổi bật của văn học chữ Nôm là sự gần gũi, giản dị, cùng xu hướng tâm trạng hóa thường thấy. Văn học chữ Nôm cũng ít xuất hiện những điển tích điển cố như văn học chữ Hán. Xuất hiện từ thế kỷ X, song nó tự phát triển và hoàn thiện mình, sau đó đến thế kỷ XIII thì chính thức được các tầng lớp người Việt đón nhận và chung tay vun đắp.

Qua nhiều giai đoạn tuyển chọn, học hỏi những điểm hay từ thơ ca Trung Hoa, Tuyển tập các bài thơ Nôm Đường Luật, được viết bằng chữ Nôm nhưng sử dụng bộ niêm luật chặt chẽ của thơ Đường Luật ra đời. Nhiều tác phẩm nổi tiếng tồn tại xuyên suốt chiều dài lịch sử, như Quốc Âm thi tập của Nguyễn Trãi, hay Hồng Đức Quốc Âm thi tập của Lê Thánh Tông ra đời, mở đường cho thơ Nôm Đường Luật phát triển tại Việt Nam. Nổi tiếng hơn cả là những tác phẩm thơ Nôm đượm màu sắc nữ tính trữ tình, phóng khoáng tự do và luôn tràn đầy nhựa sống của Hồ Xuân Hương. Bà cũng được xem là một trong những nữ thi sĩ của nền văn học trung đại Việt Nam.

Văn Xuôi

Văn xuôi là dạng văn học phổ biến, được ghép lại từ các câu hoàn chỉnh về ngữ pháp, được dùng phổ biến trong văn học để trình bày lại một sự vật, hiện tượng hoặc kể loại một câu chuyện. Trong lịch sử, các thể loại văn bản chính thức từ triều đình thường sử dụng thể loại văn xuối này, nhằm kể lại các diễn biến, quyết định của triều đình.

Chiếu là sắc lệnh, chỉ dụ của vua hoặc hoàng đế ban xuống cho thần dân của mình, để thông báo về một hoạt động đại sự của triều đình. Chúng ta có chiếu dời đô của vua Lý Thái Tổ, khi ngài dời đô từ Hoa Lư về Đại La.

Biểu là một tấu trình của quan lại dùng để dâng lên vua, dùng để trình bày một vấn đề nào đó với lời lẽ cung kính.

Hịch là một thể loại văn học trung đại giống văn nghị luận, được vua chúa, quan lại dùng để kêu gọi cổ động quần chúng tham gia phong trào chống thù trong giặc ngoài. Hịch có kết cấu chặt chẽ, với dẫn chứng và luận điểm thuyết phục.

Cáo là một thông báo chính thức của triều đình, được vua chúa dùng để trình bày chủ trương hoặc kết quả của một sự việc nhất định. Cáo được viết bằng văn xuôi, nhưng đôi lúc cũng được biên soạn theo văn biền ngẫu. Tại Việt Nam, Bình Ngô Đại Cáo được Nguyễn Trãi soạn vào năm 1428, nhân danh vua Lê Thái Tổ thông báo đến dân chúng chiến thắng của quân Việt đối với giặc Minh.

Phú là thể loại văn học trung đại chuyên dùng để tả cảnh. Đồng thời lợi dụng cảnh sắc để tả tình.

Chương hồi là một dạng tiểu thuyết dài tập, do nhiều tác giả ghi chép và truyền nối nhau qua các triều đại để viết nên. Đây là dạng tiểu thuyết có xuất xứ từ Trung Hoa, ghi chép lại các sự vật, sự việc. Nổi bật nhất trong các loại tiểu thuyết chương hồi là tập tiểu thuyết Hoàng Lê Nhất Thống Chí, xuất bản năm 1804.

Văn Biền Ngẫu

Văn biền ngẫu là một thể loại văn học dân gian đối đáp, thường sử dụng các yếu tố đối ngẫu, trái ngược nhau để tạo thành những cặp câu có tính liên kết, chặt chẽ về mặt bố cục. Văn biền ngẫu không phải là thơ, bởi một vế có thể gồm nhiều chữ, số lượng linh hoạt, nhưng vế sau lại yêu cầu một sự đối đáp theo quy luật, chặt chẽ và đáp ứng được ý của vế trước. Văn biền ngẫu thường dùng để thi tài thơ ca, đồng thời dùng để thử thách sự nhanh trí, linh hoạt của con người trong việc sử dụng ngôn từ.