“Chất thơ” trong văn xuôi

QĐND - Bạn Xuân Minh (quận Hải Châu, Đà Nẵng) gửi thư về Trang Văn học thứ Sáu câu hỏi: “Tôi thường nghe có người nhận xét, trong văn giàu “chất thơ”. Vậy “chất thơ” trong tác phẩm văn xuôi là gì?” Để trả lời câu hỏi của bạn Xuân Minh, chúng tôi đã nhờ nhà phê bình văn học, PGS, TS Đỗ Lai Thúy giải đáp:

“Chất thơ” trước tiên hiểu theo nghĩa rộng phải gắn với cái đẹp. Cái đẹp có thể là do tự nhiên mang lại như cảnh mây trắng nhởn nhơ bay trên bầu trời xanh thẳm, tạo ra cảm giác dễ chịu cho người ngắm nhìn. Hoặc, “chất thơ” cũng có thể tạo ra từ những tình cảm, hành động của con người như: Sự nhớ nhung, sự uyển chuyển của các điệu múa...

Khi những vật liệu tự thân chứa đựng “chất thơ” được sử dụng trong tác phẩm văn học thì tác phẩm đó không ít thì nhiều sẽ giàu “chất thơ” hơn những tác phẩm khác. Tuy nhiên, vật liệu giàu “chất thơ” sẽ mãi bị giới hạn ý nghĩa và thẩm mỹ nếu như nhà văn không sử dụng các thủ pháp để sắp xếp vật liệu, tạo ra một chỉnh thể thẩm mỹ để nội dung và hình thức không thể tách rời.

Xét ở trong thế giới thơ ca, thông thường một tác phẩm thơ ngoài việc sử dụng những hình ảnh, các từ ngữ giàu “chất thơ” còn cần phải sử dụng vần điệu, lựa chọn và sắp xếp từ ngữ để gợi cảnh, gợi tình; giúp các vật liệu phát huy tối đa “chất thơ” sẵn có, làm rung động người đọc.

Ở văn xuôi, tương tự như trong thơ, chất thơ có ở trong nhiều cấp độ. Đầu tiên là các cấp độ từ ngữ. Những từ ngữ như “mát mẻ”, “nhớ” gợi lại những cảm giác nhẹ nhàng, êm ái lặp đi lặp lại như trong truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” của nhà văn Thạch Lam. Những từ ngữ như “mát mẻ”, “nhớ” chỉ thoảng qua mới xuất hiện thì không có ý nghĩa gì, nhưng khi chúng lại gắn với hình ảnh “cây hoàng lan” và cả gắn với tình cảm không rõ ràng giữa nhân vật Thanh-người kể chuyện với cô gái hàng xóm tên Nga; khiến câu chuyện trở nên có chiều sâu tình cảm và chiều rộng thời gian, dù cho truyện ngắn không hề có cốt truyện kịch tính. Ở đây chất thơ ngấm vào nội dung câu chuyện trong truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan”. Đó là chưa kể giọng điệu tác giả sử dụng rất ôn hòa, tiết nhịp chậm rãi tương ứng với từ ngữ, hình ảnh, nội dung câu chuyện trong truyện ngắn.

Qua ví dụ về truyện ngắn giàu “chất thơ” bậc nhất văn xuôi Việt Nam hiện đại là “Dưới bóng hoàng lan”, có thể lấy vô vàn ví dụ các truyện ngắn giàu “chất thơ” tương tự của các nhà văn trong và ngoài nước như: “Những vì sao” của nhà văn Pháp An-phông-sô Đô- đê (Alphonse Daudet 1840-1897), “Nước dòng sông Cái” của nhà văn Nhật Bản Ri-u-nô-su-kê A-cư-ta-ga-oa (Ryunosuke Akutagawa 1892-1927), “Hương cỏ mật” của Đỗ Chu, “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư...

Trường hợp “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư cũng rất giàu “chất thơ” nhưng khác xa “chất thơ” trong truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” của Thạch Lam. Cốt truyện “Cánh đồng bất tận” khá giàu chi tiết kịch tính không nên thơ chút nào cả. Nhưng trong truyện ngắn, nhà văn Nguyễn Ngọc Tư sử dụng từ “nhớ” khoảng hơn 20 lần; những từ “nhớ” này gắn với hình ảnh “cánh đồng” và “dòng sông” thể hiện qua giọng điệu dung dị, có phần buồn bã hoài nhớ về miền đất, con người mà chị em Điền đã đi qua trong quá trình sống nay đây mai đó. Như vậy, “chất thơ” trong “Cánh đồng bất tận” không phải là nét chủ đạo mà chỉ đóng vai phụ làm nên thành công của truyện ngắn “Cánh đồng bất tận”. Mặt khác, “chất thơ” trong “Cánh đồng bất tận” gợi nhớ những kỷ niệm không vui, không êm đềm dễ chịu như “Dưới bóng hoàng lan”. Có thể xem, “chất thơ” trong “Cánh đồng bất tận” mang dáng vẻ của một bài thơ buồn.

Như vậy, để biết một tác phẩm văn xuôi như truyện ngắn hay một đoạn văn trong một cuốn tiểu thuyết có giàu “chất thơ” hay không cần phải đọc kỹ văn bản đó; chú ý sự liên kết các cấp độ trong văn bản có đưa lại một hiệu ứng thẩm mỹ nào không? Nếu có hiệu ứng như là một khoái cảm thẩm mỹ trong quá trình đọc thì văn bản văn xuôi đó thực sự giàu “chất thơ”.

PGS, TS ĐỖ LAI THÚY