Nghĩ về thơ trong một tình tiết của tác phẩm Chí Phèo chợt nhớ chuyện ăn quýt của Vũ Lập Nhật-DIÊN HỒNG DƯƠNG

Thơ vốn dĩ là cuộc sống. Cuộc sống đầy trắc ẩn của cõi lòng khiến ngôn ngữ trái tim phựt sáng, rồi hóa thành nhạc, thành họa… có khi không tìm được chất liệu hữu hình diễn đạt cho hay, buộc Thơ hóa thành khí trơ, thành mây khói, cái nết Thơ có lúc đanh đá, dữ dằn, thậm chí buộc Thơ phải phù phép hóa thành ma, thành quỷ luôn…

Gác chuyện hữu hình và vô hình đi.

Chợt nhớ, có nhiều hôm đọc truyện tôi òa khóc với nhân vật.

Vì sao thế?

Nhà Văn tài quá, chen Thơ vô cuộc đời của Tiểu thuyết bất ngờ quá, làm cho tôi bị xốc Thơ như xốc chất gây nghiện…

Đưa đượcThơ vô truyện, có thể làm thăng hoa cảm xúc Thơ thì phải là các lão tiền bối bậc thầy.

Chẳng hạn Nam Cao, khi ông xây dựng tình tiết : buổi sáng anh Chí Phèo thức tỉnh sau nhiều năm ngủ mê trong chiếc áo gã lưu manh - con quỷ dữ làng Vũ Đại. Chí lắng nghe âm thanh Thi Thơ tuyệt vời trong những tiếng bình minh ( tiếng chim, tiếng mái chèo gõ nhịp, tiếng của mấy bà đi chợ…)Âm thanh đang đẩy người đọc về phía hồn Thơ rạo rực của giai điệu nhạc tình. Thị Nở xuất hiện nhảy cẩng như thượng đồng, xé không gian yên bình của Chí bằng sự chì chiết tạp âm điên khùng… để rồi khi Thị ngoe mông bỏ Chí đi về. Thị để lại hơi cháo hành thoang thoáng nửa thực nửa mơ….

Ôi chao, đọc đến đó, nước mắt ta vỡ òa cùng Chí… thế là khóc suốt cho đến khi Chí xách dao ra đi…

Truyện gì mà cô đặc chất Thơ đến nổi đọc xong là phê như say rượu ? ( thật lòng cả đời chỉ say rượu có 1 lần là tởn tới giờ…)

Còn nhiều Thơ lắm trong các Văn bản tạp Văn, văn bản tự sự, văn bản nghị luận và kể cả đôi khi trong văn bản hành chính nữa…

Có nghĩa là không cứ vần vè và niêm luật thì mới là Thơ. Biên giới của Thơ rộng vô cùng…

Nếu phản bác tôi, bạn hãy nghiệm lại đi ! Đôi khi ta viết nhiều câu chữ, tuy có vần vè, nhưng cân thử xem trong đó có mấy phần xương thịt của Thơ? Mấy phần da và mấy phần bầy nhầy mỡ nọng? Cũng ráng gọi là Thơ cho dù chất bổ để ta cần, nuôi tình cảm và trí tuệ cho ta và cho đời có là bao?

Thế nên khi ép người đọc theo một hướng đi khuôn sáo của Thơ ca, thì có lẽ điều này không chỉ là lạc hậu lắm rồi, mà nếu nói toạc ra: đó là tàn nhẫn nữa, quá xem thường trình độ bạn đọc ở thế kỷ 21.

Vậy thì việc đọc các bài thơ có sáng tạo theo các trường phái mới để cập nhật trình độ Thơ chung của thế giới là điều cần thiết. Cổ vũ các nhà thơ trẻ có năng lực là điều cần thiết hơn.

Tôi đọc Vũ Lập Nhật và nhận ra tiềm lực cô ấy rất mạnh về cách biểu đạt ý tưởng có sự hài hòa logic giữa tình cảm và lý trí. Không sến sẩm bi lụy nhưng không có nghĩa là khô khan khi đối diện với nỗi buồn.

Nếu ai đọc Vũ Lập Nhật theo tâm thế kiểu cưỡi ngựa xem hoa thì chắc sẽ chê thơ cô ấy ngay, vì:

Cảm giác không hiểu cô ấy nói gì ?

Tâm trạng cô ấy mông lung, dây cà ra dây muống?

Những điệp khúc nhai đi nhai lại… nhức cả đầu?

Thơ tư duy về ” Tứ khổ ” không nhức đầu mới lạ ?

Thơ Vũ Lập Nhật, tôi chỉ cần đọc một bài ” GIỜ SINH RA, GIỜ CHẾT ĐI” cũng đủ kết luận là Thơ già dặn quá, so với tuổi cô ấy. Già ở chiều sâu tư duy, ở cách nhìn khái quát về cuộc sống, ở khả năng nêu và giải quyết các câu hỏi lớn trong cuộc đời con người mà thường ngoài 40 tuổi người ta mới ưu tư. Thế nhưng, thơ cô vẫn mang tâm hồn trẻ trung, trong sáng của một nữ sĩ hồn nhiên và có chút hậu đậu. Vừa cụ non vừa ngây ngô nên chất Thơ có sức hút hồn bạn đọc - những bạn đọc có cùng tâm trạng như cô ấy…

” GIỜ SINH RA/ GIỜ CHẾT ĐI” vốn là thơ Văn xuôi, nặng về kể, tả và bàn luận rộng ra, theo kiểu Thơ nghị luận. Tác giả đi từ những vấn đề bức xúc trong cuộc sống để rồi vươn tới những suy tư, nâng cấp cho một kiến trúc tinh thần, chẳng hạn như đúc kết về mối quan hệ giữa chủ thể với Thơ ca ở đoạn cuối bài này.

Phương thức Nghị luận được sử dụng xen kẽ với phương thức kể, tả. Và chính điều này làm giảm nhẹ đi sự khô khan của loại Thơ có chất Triết lý.

Cấu trúc ” Trùng chương điệp cú” ở hai khổ đầu cho thấy mạch tư duy về Thơ luôn gắn với những thắc mắc về cuộc sống, diễn ra trong tâm thức của Vũ Lập Nhật liên tục, liên tục…

” Tôi ghi lại giờ phút giây tôi vừa ăn xong quả quít

cách đây năm phút hãy còn trên bàn tôi

như cách người ta thông báo giờ chết của một bệnh nhân trên giường bệnh

như cách người ta ghi lại ngày tử vong của một người lính ngoài chiến trận

Tôi ghi lại giờ phút giây quả quít đã vào bụng tôi

cách đây năm phút thì nó ở trên bàn

như cách người ta thông báo giờ sinh của một đứa trẻ trên bàn mổ

như cách người ta ghi lại giờ một lô hàng nhập kho” .

Cô bé đang ăn quýt trong nỗi lo lắng, ưu tư và hành động có vẻ điên rồ ?

Thật ra không điên rồ chút nào hết. Cũng không siêu thực hay vô hình chi cả.

Nếu có tâm và lắng nghe nỗi đau của cuộc sống là giải mã ra ngay câu chuyện kể ở hai khổ đầu đó mà…

Thôi thì tôi tạm hiểu câu chuyện này như người mẹ hay đi chợ mua trái cây cho con của mình ăn. Đau là ở chỗ khi mình quan sát đứa bé ăn quýt và thấy nó ghi chép lại như bác sĩ điều dưỡng chăm sóc bệnh nhân ăn gì, uống gì, lúc nào, để sẵn sàng lập hồ sơ bệnh án và lập hồ sơ cho tình huống xấu nhất xảy ra với bệnh nhân…

Cô bé đang ghi lại thời gian đưa quả quýt qua khoang miệng, xuống yết hầu, thực quản rồi ngấm vào nội tạng… ăn như ăn trái táo của mụ phù thủy dành riêng cho nàng Bạch Tuyết và đang chuẩn bị sẵn cái chết cho bản thân.

Sự bất an bởi có lẽ cái chết đã tiềm ẩn trong quả quýt từ phương xa nhập về ?

Ai dám cam đoan là quýt sạch, không xịt chất tăng trưởng và chất bảo quản?

Cô bé đáng thương chỉ là một đứa trẻ thèm ăn. Ăn rồi lại sợ…

Nếu bạn là nhà thơ, bạn nhìn con mình ghi chép kiểu này bạn thương hay ghét cô ấy ?

Ôi trời, tôi thì đang rùng mình. Lạnh hết cả chân tay.

Từ câu chuyện ăn quýt, ghi chép lại cụ thể thời điểm khởi đầu và thời điểm kết thúc của quá trình, cô nàng liên tưởng đến giá trị của những cái mốc lịch sử về sự khởi nguyên và kết thúc của cuộc sống con người nói chung, nâng những hình ảnh ẩn dụ thành biểu tượng có sự chọn lọc.

Tại sao không chọn ăn táo mà chọn ăn quýt ? Táo lại gợi đến sai lầm của Êva ? Nàng vẫn còn đồng trinh? Nàng chưa ăn trái cấm ? Nàng chỉ đến thế gian này để học, để hấp thụ tri thức. Những thành tựu của học vấn là sự khởi nguyên cho giá trị của bản thân, cần lưu dấu thời gian như người ta vẫn nhớ, như đến sinh nhật của các danh nhân? Đó là khát vọng lưu dấu mang tinh thần nhân văn khi đề cao thành tựu cá nhân ? Và sự kết thúc nếu đáng lưu lại thời gian chính là lưu lại khoảnh khắc mà trái tim yêu thương ngừng đập, xua con người ra khỏi Địa đàng của tình yêu :

” Người ta chọn nhớ hoặc quên thời gian khi một điều gì đó sinh ra hoặc chết đi

không ai ghi lại chính xác giờ phút giây một phần ba, một phần hai, hai phần ba quả quít đang trên đường biến mất

tôi có thể chọn táo thay vì quít trong bài thơ này

để mọi thứ mang tính biểu tượng hơn:

giờ sinh ra của tri thức

giờ chết đi của địa đàng xa vắng

nhưng nếu ngày xưa Adam và Eve không ăn táo

thì lựa chọn qua quít (quả quít) ngày nay của tôi không hẳn là sai”

Đoạn tiếp theo của suy luận là những minh chứng cho sự bất an về một môi trường sinh thái đã mất cân bằng, đầy hiểm họa rình rập quanh ta:

‘Thế là anh ghi lại giờ chết của một cơn mưa, giờ sinh của một bát phở

nhưng khi nào cơn mưa chết đi?

khi nó không còn rơi từ bầu trời hay khi nước từ chính nó đã hoàn toàn rút cạn trên mặt đất?

và khi nào một bát phở sinh ra?

khi người nấu vừa hoàn thành hay khi người tiêu thụ giúp nó khởi sự nhiệm vụ chính trong cuộc đời nó?

tôi không nhớ mọi thứ thay đổi từ khi nào

nhân gian vốn lưu giữ chỉ điểm đầu và cuối

quá trình đơn giản là sự tiến tới từ điểm đầu, sự đi lùi từ điểm cuối

khi ta lưỡng lự trong nỗi mơ hồ về nguồn cơn của vạn vật”

Những câu hỏi lo âu, những nỗi niềm đau đáu…

Ái chà, đọc Thơ nàng mệt thiệt nhen. Mệt không phải vì hình thức thể hiện Thơ mà vì nội dung quá nhạy cảm đối với những vấn đề ta hay tránh né vì sợ phải đối mặt trong cuộc sống…

Nhưng dù sao vẫn có chút gì vui vui vì trong đau đớn, lo âu, bạn đọc vẫn thấy nàng mơ làm thi sĩ. Tuy Thơ nàng chưa chín dạn như các lão tiền bối trong Văn Đoàn, nhưng cái khát vọng sinh ra và mất đi gắn bó với Thơ ca đã khiến tâm hồn nàng đẹp lắm rồi. Nếu là tôi làm giám khảo tôi cũng bỏ cho nàng một phiếu vì ước mơ khởi nguyên và kết thúc của nàng Thơ Vũ Lập Nhật rất đáng yêu:

” bài thơ này chết đi khi tôi chết đi

bài thơ này chết đi khi tôi sinh ra

bài thơ này sinh ra khi tôi sinh ra

bài thơ này sinh ra khi tôi chết đi.”

Bài tác giả gửi TNN