Lý luận văn học- Dẫn nhập ngắn – Jonathan Culler – P.8

Dạng câu hỏi nào?

Ta quay trở lại câu hỏi chủ yếu, “Văn học là gì?”, câu hỏi cứ tồn tại mãi. Nhưng nó là dạng câu hỏi nào? Nếu đứa trẻ lên 5 hỏi, rất dễ. Bạn trả lời: “Văn học là những câu chuyện, bài thơ và vở kịch”. Nhưng nếu người hỏi là một nhà lý luận văn học, sẽ khó khăn hơn để biết phải đón nhận câu hỏi như thế nào. Đó có thể là một câu hỏi về bản chất phổ quát của đối tượng này, văn học, mà cả người hỏi lẫn người đáp đều đã biết rõ. Nó là loại đối tượng hay hoạt động gì? Nó thực hiện những gì? Đâu là những mục tiêu mà nó phụng sự? Như thế, hiểu rằng “Văn học là gì?” không phải là yêu cầu một định nghĩa mà là một sự phân tích, thậm chí là lý lẽ tại sao một người nào đó lại quan tâm đến văn học.

Nhưng “Văn học là gì?” cũng có thể là một câu hỏi về những đặc trưng của tác phẩm được xem là văn học: điều gì khu biệt chúng với những tác phẩm phi văn học? Đâu là những khác biệt giữa văn học với những hoạt động có tính nhân văn hay sự giải trí? Bây giờ, mọi người có thể trả lời câu hỏi này vì họ băn khoăn làm sao để khẳng định cuốn sách nào là văn học hay không phải là văn học, nhưng rất có thể, họ đã có ý niệm về thứ được xem như văn học và muốn biết những điều khác: liệu có chăng những đặc trưng khu biệt, cốt yếu của riêng tác phẩm văn học?

Đây là một câu hỏi khó. Các nhà lý luận đã đánh vật với nó, nhưng chẳng mấy thành công. Lý do không khó nhận thấy: các tác phẩm văn học tỏ ra muôn hình muôn vẻ, và đa số chúng dường như có nhiều điểm gặp gỡ với các tác phẩm thường không được gọi là văn học hơn cả với những tác phẩm được thừa nhận là văn học. Chẳng hạn, Jane Eyre của Charlotte Brontë, gần với tự truyện hơn là với một bài sonnet, và bài thơ của Robert Burns - “Tình yêu của tôi giống một bông hồng đỏ” - tương tự với bài dân ca hơn là với tác phẩm Hamlet của Shakespeare. Phải chăng có những điểm chung giữa các bài thơ, vở kịch và tiểu thuyết phân biệt nó với lời nói, bài hát, bản ghi những cuộc hội thoại, và những tự truyện?

Những biến đổi lịch sử

Lại thêm một chút viễn cảnh lịch sử khiến câu hỏi này càng phức tạp. Đã 25 thế kỷ con người sáng tác những tác phẩm ngày nay ta gọi là văn học, nhưng ý nghĩa hiện đại của văn học chỉ vừa mới ra đời được hai thế kỷ. Trước 1800, văn học và những thuật ngữ tương tự trong những ngôn ngữ Châu Âu khác có nghĩa là “các trang viết” hay “kiến văn”. Thậm chí ngày nay, một nhà khoa học nói “tác phẩm bàn về sự tiến hóa rất phong phú” không phải muốn ám chỉ: có nhiều bài thơ và tiểu thuyết đề cập đến đề tài này, mà muốn nói: có nhiều thứ viết về nó. Những tác phẩm ngày nay được nghiên cứu như văn học trong những trường lớp tiếng Anh hay tiếng Latin, vốn từng được xem không phải là một loại hình sáng tác đặc biệt, mà như những dẫn chứng tiêu biểu về cách sử dụng ngôn ngữ và phép tu từ. Chúng là những ví dụ cho một phạm trù bao quát hơn của những thực hành mẫu mực trong viết lách và suy tư, bao gồm những bài diễn văn, những bài thuyết pháp, lịch sử và triết học. Sinh viên không được yêu cầu diễn giải chúng, như ngày nay ta diễn giải những tác phẩm văn học, cố gắng giải thích chúng thật sự nói về điều gì. Ngược lại, sinh viên học thuộc lòng, tìm hiểu ngữ pháp của chúng, xác định những đặc trưng tu từ và cấu trúc của chúng hay cách thức lập luận. Một tác phẩm, chẳng hạn Aeneid của Virgil, ngày nay được nghiên cứu như văn học, từng được nhìn nhận rất khác ở các trường học trước 1850.

Quan niệm của phương Tây hiện đại về văn học như lối viết giàu tưởng tượng có thể tìm thấy ở các nhà lý luận Lãng mạn Đức cuối thế kỷ 18 và, nếu ta cần một điểm khởi nguồn cụ thể, đó là một cuốn sách của một nam tước phu nhân người Pháp, cuốn Bàn về văn học trong những quan hệ của nó với các thiết chế xã hội của Madame de Staël. Nhưng cho dù ta tự giới hạn mình ở hai thế kỷ vừa qua, cũng khó có thể nắm bắt hết phạm trù văn học: sẽ nói những tác phẩm ngay nay được coi là văn học - những bài thơ như mẩu nhỏ của cuộc trò chuyện thông thường, không vần hay nhịp có đủ tư cách là văn học theo Madame de Staël? Và dù một lần, ta bắt đầu nghĩ đến những nền văn hóa nằm ngoài Âu Châu, câu hỏi thứ gì được xem là văn học càng trở nên khó khăn hơn. Thật cám dỗ để từ bỏ và kết luận rằng văn học là bất cứ thứ gì mà một xã hội nào đó xem như là văn học - một tập hợp các văn bản mà những người có thẩm quyền văn hóa công nhận là thuộc về văn học.

Dĩ nhiên, một kết luận như vậy hoàn toàn không thỏa đáng. Nó đơn thuần chuyển đổi câu hỏi thay vì giải đáp: thay vì hỏi “Văn học là gì?”, ta cần phải hỏi “Điều gì khiến chúng ta (hay những xã hội khác) xem thứ gì đó là văn học?”. Cho dù, có những phạm trù khác thực hiện theo cách này, không đề cập đến những thuộc tính cụ thể mà chuyển sang những tiêu chuẩn của nhóm xã hội. Tiếp nhận câu hỏi “Cỏ dại là gì?” Có chăng đặc tính của “cỏ dại” - một điểm đặc biệt mà tất cả cỏ dại đều có và phân biệt nó với những thứ không là cỏ dại? Bất kỳ ai từng tham gia làm cỏ trong một khu vườn đều biết: để phân biệt cỏ dại với các loài thảo mộc khác khó khăn ra sao, và có thể băn khoăn liệu có chăng một bí mật. Nó sẽ là gì? Làm thể nào bạn có thể nhận biết một cây cỏ dại? Hóa ra, bí mật là chẳng có bí mật nào cả. Cỏ dại chỉ là loài thực vật mà người làm vườn không muốn chúng phát triển trong khu vườn của họ. Nếu bạn muốn tìm hiểu về cỏ dại, lại đi kiếm bản chất của “sự dại”, thì điều đó chỉ phí thời giờ cho nỗ lực nghiên cứu bản chất thực vật của chúng, tìm kiếm những đặc trưng vật lý hay hình thức riêng khiến thực vật là cỏ dại. Bạn cần phải tiến hành, thay cho những nghiên cứu lịch sử, xã hội học, hay tâm lý học, là những nghiên cứu về các dạng thực vật được coi là gây phiền toái qua những nhóm khác nhau ở những địa điểm khác nhau

Có lẽ văn học cũng giống như cỏ dại.

Nhưng câu trả lời này không loại trừ được câu hỏi. Nó chuyển câu hỏi thành “ Điều gì liên quan đến những thứ gọi là văn học trong nền văn hóa của chúng ta?”(Tiếp theo)

Lê Minh Kha dịch từ Literary Theory: A Very Short Introduction, Oxford University Press,1997; Reissue edition (June 15, 2000)