DỊCH SÁT, PHÓNG TÁC, DỊCH Ý

Mấy ngày nay “dang cư mận” bàn sôi nổi việc dịch cụm từ “Sông núi trên vai” ra tiếng Anh thành “Mountains and Rivers on Shoulder” (tác giả cố ý để nguyên bản - KN)

Về mặt ngữ nghĩa: vấn đề đang bàn thuộc về văn học nghệ thuật, nên mình sẽ tập trung vào cách viết văn chương chút. Mình tránh tuyệt đối cách nói hàn lâm, khó hiểu, thuật ngữ ngành nghiên cứu ngôn ngữ.

1. Dịch word by word: cách làm này có khả năng chính xác thấp, đôi khi gây hài, kiểu như dịch Hôn thú = Kiss animal vậy mà. Tầm cao hơn một chút của word by word là Dịch sát nghĩa và không đúng hoàn cảnh, tỷ dụ như “All children are our children = Tất cả trẻ em là trẻ em của chúng ta (đúng ra nên dịch thành Tất cả trẻ em là con em của chúng ta)

2. Dịch sát nghĩa và tôn trọng bản gốc dù có gây khó hiểu đôi chút. Chẳng hạn khi Bette Midler hát câu “You are the wind beneath my wings”, nếu dịch thành “Anh là gió dưới những cái cánh của em” thì vẫn hiểu dù người đọc sẽ bình là người dịch này viết y như người nước ngoài mới học tiếng Việt.

3. Dịch sát nghĩa và có xem xét yếu tố ngôn ngữ đích, sao cho trau chuốt hơn: “You are the wind beneath my wings”, nếu dịch thành “Anh là ngọn gió dưới đôi cánh em” thì tình hình đã sáng sủa hẳn, và nếu dịch thành “Anh luôn kề bên em, nâng đỡ cho em bay cao hơn trong đời” thì sẽ phải xem là nó ở mục 4 dưới đây.

4. Dịch ý, diễn đạt lại dựa trên ý nghĩa gốc. The Child is father of the Man, là một cách viết quá sức triết học, nên buộc phải diễn đạt sao cho ra được ý nghĩa chứ không bám vào từ ngữ được. Một cách dịch câu này rất hay, có thể xem là bài học cho việc dịch ý là cách viết The Child is father of the Man qua tiếng Việt: “Người kia lớn bởi Trẻ con” (Trích thơ dịch của Ngô S Đồng Toản, từ bài thơ gốc của William Wordsworth, 1770 - 1850), kiểu như câu ngạn ngữ Việt Nam “Sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông” (tức là một người nam giới chưa có cháu nội hay ngoại thì đâu có ai gọi người ấy là Ông!)

5. Phóng tác, dùng ý nghĩa và hình ảnh của bản gốc: Khi The Beatles hát “…Don’t carry the world upon your shoulders” (bài Hey Jude!, một trong những bài favorite của mình, hehe) mà nếu dịch thành “…Đừng gánh vác hết trên vai những muộn phiền nhân thế” chẳng hạn thì là quá cao xa và đang phóng tác rồi.

6. Dịch có xem xét văn hóa: “Love me, love my dog” dịch chơi cho vui là “Yêu tôi, yêu chó của tôi”, hay dịch cho rõ ràng hơn chút là “Nếu yêu em thì anh hãy yêu hết những gì thuộc về em” hay dịch theo văn hóa ngôn ngữ đích: Yêu nhau yêu cả đường đi.

Tóm lại, khi dịch thì có nhiều thứ phải cân nhắc: bối cảnh, mạch văn, ẩn dụ, nghĩa gốc, nghĩa đen, văn hóa.

Một câu khác:

The responsibility for the failure falls squarely on her shoulders

Phương án 1: Trách nhiệm về sự thất bại đổ hoàn toàn lên vai cô. (dịch sát từ, cấu trúc, chưa trau chuốt)

Phương án 2: Cô chịu trách nhiệm hoàn toàn về việc thất bại. (dịch sát từ, đổi cấu trúc, đổi trật tự từ, theo ý mà diễn)

Phương án 3: Cô gánh vác toàn bộ trách nhiệm trong trường hợp thất bại. (dịch sát, tôn trọng ý và ngầm ý của hình tượng chữ Shoulder, đổi cấu trúc, đổi trật tự từ cho dễ hiểu nhất.)

Vậy cụm từ “Núi sông trên vai” sẽ có nhiều phương án dịch ra tiếng Anh:

- Mountains and Rivers on Our Shouders (lưu ý: Shoulders theo từ điển Merriam Webster là thường được dùng theo nghĩa bóng, và nên có ‘’S’’, và nên có từ chỉ sở hữu, vì tiếng Anh không nói phiếm chỉ như tiếng Việt. Kiểu như tiếng Việt viết “Tôi xếp đồ vào ba lô” thì phải dịch là “I packed my clothes” chứ không thể “I packed clothes” được. Và điều này gây không ít bối rối, cụ thể là núi sông trên vai của ai? Một cách đoán có cơ sở (educated guess) là dùng chữ “our” theo hoàn cảnh của diễn ngôn.

- The country on our shoulders: dịch như vầy thì đã diễn đạt lại, bỏ đi hình tượng núi và sông.

- Our country, our responsibility: nghe rất vang theo kiểu PR Marketing hehe. Bỏ luôn hình tượng, đổi cấu trúc, lấy cấu trúc ngôn ngữ đích làm trọng tâm (Theo câu Your wish is our command - Ước muốn của em chính là nhiệm vụ dành cho anh)

- Hay chỉ sử dụng ý và dùng một từ mang ý nghĩa cao cả hơn nữa "calling" và thay thế "sông, núi" bằng một từ hình tượng mang tính đại diện cao hơn nữa, đó là "land". Cụm từ này sẽ trở thành "Our land: The calling"

Nói thêm là không phải lúc nào Word for word cũng xấu. Có khi phải dịch như vậy để ngưòi nghe hiểu đươc sự khác biệt văn hóa. Ví dụ như Chở củi về rừng: nếu dịch cho hay ho là Carrying coal to Newcastle, thì người Anh Mỹ hiểu nhưng ta lại mất cơ hội cho họ biết là văn hóa Việt dùng chữ Củi và Rừng chứ k phải Than và Newcastle

Vài dòng về chuyện dịch, chúc các bạn vui và có thêm vài gợi ý về việc học, hiểu và diễn đạt ngôn ngữ Anh Việt.

Saigon, 20 tháng 2 năm 2019.

Phiên dịch viên Khang Nguyễn.