Ton Nu Tuong Vy

Những buổi chiều oi ả cuối năm lớp 9, chúng tôi cắp cặp sang nhà cô dạy Văn học thêm. Mỗi lần cô giảng là mỗi cách diễn đạt khác nhau, ý tứ dồi dào hơn, và thú vị hơn rất nhiều so với trên lớp. Từng câu chữ thăng hoa bay bổng được tôi điên cuồng ghi chép cật lực. Sau đó tôi khôn hơn, xin file ghi âm của cô bạn rồi về nhà chép lại. Với tôi, những lời ấy là thánh kinh để viết văn có điểm cao.

Năm lớp 12, tôi làm bài kiểm tra 1 tiết về “Chữ người tử tù”. Chưa bao giờ tôi viết văn dưới 4 mặt giấy. Nhưng lần đó, tôi nỗ lực viết bài phân tích trong 3 mặt giấy, rồi dùng bút chì để viết mặt cuối cùng: “Em xin lỗi thầy, em không thích tác phẩm này. Những gì em viết ở trước chỉ là để trả lại những gì được nhồi vào em - những thứ an toàn, ba rem điểm, và làm hài lòng cái khung nào đó. Lẽ ra em đã có thể viết dài hơn, bôi thêm những ngôn từ có cánh hay những ý tứ tô vẽ để đạt điểm tốt hơn, chứ không phải khô khan mệt mỏi như thầy đã dễ dàng nhận ra khi đọc. Nhưng em không muốn là kẻ giả dối.”

Tôi thi đội tuyển môn Văn vòng tỉnh, và thăng hoa, nhảy múa với những suy nghĩ của mình trên trang giấy với cái đề tôi không bao giờ quên: “Bình luận về câu nói ‘Tồn tại hay không tồn tại - đó mới là vấn đề’ trong vở kịch Hamlet của Shakespeare”. Tôi đã vui, đã hi vọng biết bao với những đề văn hay và sâu sắc như thế, nhưng rồi tôi thất vọng kinh khủng khi mở đề thi vòng quốc gia: so sánh một một đoạn trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” (Hoàng Cầm) với một đoạn trong bài thơ gì đó, hình như là “Nhớ con sông quê hương” (Tế Hanh). Tôi viết trong chán nản. Dù tôi có cảm xúc với hai bài thơ ấy, nhưng chúng chẳng có gì mới, chẳng có gì đặc biệt. Nhàm. Cũng có thể do tôi bất tài.

Lên Đại học Mở ở khoa Ngoại ngữ, tôi may mắn được học thầy Trực cho môn Văn học Mỹ và Anh. Học xong phần lịch sử văn chương mỗi nước, thầy bảo chúng tôi chỉ chọn 1 tác phẩm trong sách rồi lập nhóm làm bất cứ thứ gì về tác phẩm ấy. Bạn chỉ cần có được cái gì đó từ 1 tác phẩm thôi, cho nguyên cả học kì!

Tôi học cùng 2 anh khóa trên. Chúng tôi chọn truyện ngắn “Hoàng tử hạnh phúc” (Oscar Wilde). Bọn tôi dựng một vở kịch về kiếp sau của hoàng tử, và lồng ghép một tranh biện gay cấn kịch liệt giữa hai con người nội tâm lương thiện và ích kỷ của chàng: có nên làm từ thiện hay không. Cuối cùng, hoàng tử chọn không làm từ thiện.

Hai chị khác thì làm rối giấy hết sức sinh động. Kể chuyện tới đoạn cao trào, các chị ngưng lại, đặt câu hỏi cho cả lớp: vì sao lại thế, bạn hiểu chi tiết này nghĩa là gì, nếu là bạn thì bạn làm gì, bạn đoán tiếp theo sẽ ra sao. Nhóm khác thì làm tiểu phẩm hài, bọn tôi cười không nhặt được mồm.

“Stopping by Woods on a Snowy Evening”, Robert Frost (Ảnh: https://i.ytimg.com)

Bài thi cuối kì, thật may mắn, thầy là người ra đề. Hãy viết về bất cứ tác phẩm nào bạn thích trong khóa học. Tôi lấy bài thơ “Dừng chân tuyết xuống rừng chiều” (Robert Frost), và… kể về cú cảm nắng của tôi với một anh chàng trong một chuyến tình nguyện. Tôi viết về những thăng trầm, tranh đấu nội tâm của tôi và phân tích nó theo mạch tư duy đồng điệu giữa tôi và bài thơ. Tôi mà viết kiểu này ở trường trung học chắc sẽ ăn combo điểm 0 và lời phê “lạc đề”.

Những trải nghiệm buồn vui về văn chương đó khiến tôi suy nghĩ về đề xuất đưa tác phẩm “Chí Phèo” ra khỏi chương trình Ngữ văn lớp 11.[1] Nhiều người chê anh gàn dở, nông nổi, mà trong đó tôi không biết bao nhiêu người đã đọc nội dung anh viết hay chỉ đọc cái tựa bài báo. Ý chính của anh ấy là “Chí Phèo” tốt về giá trị văn chương, nhưng không ổn về giá trị giáo dục nhân cách cho tuổi mới lớn.

- Chí Phèo là bi kịch cá nhân, không đại diện cho một tầng lớp nào để nâng cao quan điểm đấu tranh giai cấp

- Chúng ta đã lãng mạn hóa, lý tưởng hóa hành vi Chí Phèo cưỡng bức (Thị Nở) và giết người (Bá Kiến), trong khi về bản chất, đó là phạm pháp

Tranh cãi ý kiến anh ấy đúng hay sai không quan trọng. Đây chỉ là một trong vô vàn góc nhìn đa chiều về một sản phẩm trí tuệ cần trao đổi thảo luận - một chuyện hết sức bình thường trong một xã hội văn minh. Tác phẩm này có rất nhiều cách tiếp cận: môi trường tác động đến nhân cách con người, khát khao hướng thiện, tình người, sự lựa chọn trong tình huống bế tắc, cách làm người tử tế, hay chỉ đơn giản là tác hại của rượu bia.[2] Còn bạn tôi thì cho rằng người ta tin vào mối tình Chí Phèo - Thị Nở là để an ủi bản thân trước cuộc đời cằn cỗi tàn nhẫn. Nhưng ở ta bây giờ, đa dạng ý kiến đã bị biến thành bất thường. Dù ý tưởng mới mẻ tới đâu trong lúc giảng hay viết blog, ai dám viết khác ba rem nếu muốn điểm cao lúc thi? Chục năm qua, hàng mấy thế hệ sau chiến tranh không được phép đối mặt với các tư tưởng khác nhau, nên mới rùng rùng hùng hổ nhào vô cắn xé người khác (may là anh còn chưa bị nguyền rủa trù ẻo như giáo sư Bùi Hiền về chữ viết tiếng Việt).

Bỏ hay không bỏ tác phẩm này ra khỏi chương trình phổ thông cũng chẳng quan trọng nốt. Một là vì theo dư luận xã hội chủ yếu hiện giờ, đa số ủng hộ giữ lại. Hai là nếu bỏ “Chí Phèo” thì vẫn còn vô vàn vấn đề khác trong nội dung lẫn phương pháp dạy văn còn đó. Chí Phèo chỉ là một cái lá phần ngọn thôi.

Vấn đề gốc rễ ở đây là cách dạy văn như thế nào. Nói rộng hơn, cách học sinh đang được dạy để phát triển kỹ năng suy nghĩ và thể hiện quan điểm độc lập đang ra sao. Tôi ủng hộ vẫn giữ “Chí Phèo” trong chương trình phổ thông. Nhưng chỉ khi nào học sinh được quyền phát biểu chính kiến, thì giá trị của tác phẩm này, các tác phẩm khác, và niềm yêu thích văn chương trong các bạn mới được “sống dậy”. Khi đó mới có nhiều người bảo vệ cho cái chân, thiện, mỹ trước những sai trái ngắn hạn và dài hạn của xã hội.

Chắc ai cũng hiểu học sinh chán nản môn văn và sử vì chúng bị chính trị hóa quá nhiều. Tại sao phú ông, địa chủ trong các truyện cổ tích luôn tham lam, độc ác, đáng bị trừng phạt? Vì sao những sự trả thù - nhẹ nhẹ thì dọa cho sợ như trong “Cây tre trăm đốt”, tàn nhẫn tí thì người nông dân thiêu sống con hổ trong “Trí khôn của ta đây”, kiêu ngạo hơn thì con người là nhất, con người tài giỏi, chinh phục chế ngự thiên nhiên trong “Sơn Tinh Thủy Tinh” - luôn được ra rả rao giảng một chiều? Vì sao tác phẩm nào cũng gờn gợn lấp ló yếu tố “tố cáo bọn phong kiến thối nát” như “Chuyện người con gái Nam Xương”? Còn sang văn học hiện đại thì chỉ toàn các tác phẩm về lòng yêu nước, chiến tranh, đấu tranh giai cấp? Tại sao tình yêu quê hương, gia đình và đôi lứa cũng phải nằm trong cái khung ấy? Đâu rồi những tự sự cá nhân để người học thấy đời mình trong đó? Đâu rồi những trăn trở triết học trong thơ văn để người học mở mang thêm hành trang tư duy?

Tôi học ở một xã, rồi sau đó là thị xã, ở một lớp ban C trường công bình thường. Chỉ đến khi tôi nghe lời cô Vân - một cô giáo trẻ dạy Văn rất giỏi và phóng khoáng - đánh liều thi vào đội tuyển Văn của trường, thì tôi mới phát hiện ra một cung bậc khác của văn. Cũng những thầy cô dạy văn ở lớp bình thường đó, cũng tác phẩm đó, nhưng các thầy cô trong giờ chuyên lại hăng say hơn, khai thác phong phú khía cạnh hơn, khiến tôi đam mê hơn và mến phục các thầy cô hơn. Nhưng tại sao các thầy cô không được làm điều đó ở lớp thường? Tại sao chỉ vài đứa may mắn trong đội tuyển mới có cơ hội này?

Tôi quen cô bạn Nov_rain, học chuyên Văn trường Phổ thông Năng khiếu. Một lần nghỉ hè, tôi từ quê vào Sài Gòn thăm ba má rồi qua nhà Nov chơi, tôi đã đọc say mê một bài văn 10 điểm của bạn ấy, về bài thơ “Bóng chữ” (Lê Đạt).[3] Các bạn ấy được học các tác phẩm ngoài sách giáo khoa, được thầy cô dạy bài bản về các lý thuyết nền tảng như chủ nghĩa hậu cấu trúc chẳng hạn. Tại sao chúng tôi không được dạy những thứ cơ bản cho tư duy đó? Tại sao chúng tôi chỉ được dạy thuần mô tả cảm xúc bằng ngôn từ bóng bẩy?

Nov_rain, tôi và nhiều người bạn khác (trong đó có Phạm Vĩnh Lộc, hiện khá nổi tiếng với việc kể chuyện lịch sử cho giới trẻ Việt) đều quen nhau trên HPVN, một diễn đàn về Harry Potter. Trên HPVN, Lộc viết bài luận hùng hồn ca ngợi Chúa tể Voldemort khiến tôi cười phát sặc, nhưng rất hứng thú vì Lộc giúp tôi nhìn kẻ-được-cho-là-xấu ở một bình diện khác (tên bạn này hồi đi học cũng thường xuyên vật vã với các bài kiểm tra văn, sử trên trường như tôi). Còn chị love_love lại phân tích Voldemort là kẻ đáng thương hại.

Trên HPVN, chị love_love cũng viết bài luận về mẹ với nhân vật bà Molly Weasley hoàn toàn tự do, hấp dẫn và cách diễn đạt độc đáo. Khác vô cùng với những bài phân tích “đồng phục” về mẹ một cách truyền thống ướt át tôi thường đọc. Tôi cũng lặng lẽ theo dõi blog của một cô bạn Hà Nội. Cô ấy viết Chí Phèo - Thị Nở là “chàng hoàng tử say và nàng công chúa ngủ trong rừng chuối” - con người lúc nào cũng muốn phủ một ánh trăng vàng lãng mạn thi vị hóa cuộc sống vốn đã quá điêu tàn.

Thế đấy. Tại sao những đứa trẻ bọn tôi phải chờ đến khi có Internet, phải tự tạo cho mình một góc trên mạng để được tự do viết những gì mình nghĩ, chỉ để cho nhau đọc? Tại sao chúng tôi không được viết chúng trong bài văn ở trường để được thầy cô góp ý, giúp gọt giũa những ý tưởng thô vụng đó trở nên sắc sảo hoặc tinh tế hơn? Nếu không phải để truyền cảm hứng khám phá tri thức, chia sẻ trải nghiệm sống và hỗ trợ linh hoạt theo tiềm năng, khó khăn cụ thể của học trò, thì thầy cô đóng vai trò gì? Cái kết nối con người đó là điều văn mẫu và Internet không làm được cơ mà?

“The tide rises, the tide falls”, Henry Longfellow (Ảnh: https://upload.wikimedia.org)

Học 3 lớp Văn chương ở Đại học, tôi chợt nhận ra tại sao mình thăng hoa được với các lớp này, khác với thời phổ thông. Đó là vì các tác phẩm này giúp tôi nhìn thấy chính mình trong những trăn trở nhân sinh của một con người cá nhân. Thoát khỏi những kiểu mẫu nhàm chán như tả cảnh đẹp quê hương và những bài học lặp đi lặp lại về lòng yêu nước (vâng, nó ý nghĩa nhưng không cần thiết phải bội thực đến thế), tôi đọc thơ Emily Dickinson về sự sống, cái chết, về sự vô nghĩa phù phiếm của cái tôi, danh vọng. Tôi đọc thơ “Thủy triều lên, thủy triều xuống” (Henry Longfellow) về vòng quay của cuộc sống. Tôi đọc “Dừng chân tuyết xuống rừng chiều” (Robert Frost) để giật mình tỉnh ngộ giữa những mê mải cảm xúc và tỉnh táo lý trí. Tôi đọc Pocahontas để hiểu về lịch sử thổ dân da đỏ và hơn hết, giằng xé về công lý, nhân phẩm trong quá trình “da trắng hóa” tân lục địa. Tại sao tôi không được học những điều thế này ở trung học? Có bao nhiêu tiềm năng văn chương đã phải héo hon, lụi tàn thời phổ thông và chán nản chọn ngành nghề nào đó khác hơn?

Cách thi rập khuôn, áp đặt sinh ra cách dạy “chạy cho kịp giáo án”, có ý tưởng nào sáng tạo cho học sinh thì cũng phải đánh đổi cái này cái kia, riết hồi nản thì cũng sẽ quay lại ra rả cho an toàn. Đề thi và cách dạy như thế thì học sinh phải thụ động, câm nín, triệt tiêu dần niềm yêu thích và kỹ năng thiết thực của văn chương - học cách diễn đạt suy nghĩ.

Học như thế thì sẽ đào tạo ra những công dân trưởng thành với đầu óc đầy định kiến (học sinh: bọn ban C chỉ học thuộc bài là được chứ cần gì thông minh/ cha mẹ: con chọn ngành nào kiếm nhiều tiền ấy). Nguy hiểm hơn, kiểu giáo dục ấy đẻ ra những lớp lãnh đạo không tư duy sâu, không hiểu được cái đẹp, cái hồn tạo nên sức sống dài lâu của môi trường, con người và cộng đồng (cán bộ: chặt cây đi, phá nhà cổ đi, dẹp bảo tàng đi, xây cáp treo đi, xây khu thương mại đi / người dân: thôi hơi đâu lo chuyện bao đồng).

Tóm lại, chỉ khi nào tư duy giáo dục thay đổi - mục đích của giáo dục là gì, thì cách thi mới thay đổi. Cách thi thay đổi thì cách dạy và học cũng sẽ thay đổi theo hướng tự do, văn minh. Kéo theo đó là sự bung nở và đối thoại giữa các luồng tư tưởng, ý kiến khác nhau. Người ta sẽ dạy cho học trò cách khơi gợi ý tưởng sáng tạo và phản biện ra sao cho hiệu quả. Và rồi những câu chuyện như đòi bỏ Chí Phèo sẽ không là một ồn ào nữa, mà là một đối thoại đầy sắc màu, cảm hứng mới cho những ý tưởng mới./.

————————————————————————————————————

[1] Nguyễn Sóng Hiền. (2017). Nên đưa tác phẩm “Chí Phèo“ ra khỏi chương trình Ngữ văn 11?. [online] VietNamNet. Available at: http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/nguoi-thay/nen-dua-tac-pham-chi-pheo-ra-khoi-chuong-trinh-ngu-van-11-412525.html [Accessed 7 Dec. 2017].

[2] Tuệ Minh - Thanh Hùng. (2017). Giáo viên đang dạy “Chí Phèo” như thế nào?. [online] Available at: http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/nguoi-thay/giao-vien-dang-day-tac-pham-chi-pheo-nhu-the-nao-415223.html [Accessed 7 Dec. 2017].

[3] Lê Thị Thanh Tâm. (2010). Phân tích bài thơ Bóng chữ của Lê Đạt (bài làm Mai Thảo Yên). [online] Available at: https://wp.me/p1bhLZ-11 [Accessed 7 Dec. 2017].