Ngô Bảo Châu

Sinh28 tháng 6, 1972 (53 tuổi)[1]Hà Nội, Việt Nam Dân chủ Cộng hòaTư cách công dân Việt Nam[2] Pháp[3]Trường lớpÉcole Normale Supérieure Paris Université Paris-Sud 11Nổi tiếng vìNgười Việt Nam đầu tiên giành 2 huy chương vàng Olympic Toán học quốc tếChứng minh Bổ đề cơ bảnNgười Việt Nam đầu tiên nhận giải thưởng FieldsGiáo sư trẻ nhất Việt Nam (tại thời điểm được phong)Nhận huân chương Bắc Đẩu bội tinhPhát ngôn chính kiếnPhối ngẫuCon cái3 (xem chi tiết)Giải thưởngGiải Clay (2004) Giải thưởng Oberwolfach (2007)Giải thưởng Sophie Germain (2007)Huy chương Fields (2010) Bắc Đẩu Bội tinh (2011) Giải thưởng Maurice Audin (2018)Sự nghiệp khoa họcNgànhHình học đại sốNơi công tácĐại học Sorbonne, Université Paris-Sud 11Viện nghiên cứu cao cấp PrincetonĐại học ChicagoVIASM (Giám đốc Khoa học)[4]Luận ánNgười hướng dẫn luận án tiến sĩGérard Laumon

Ngô Bảo Châu (sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972) là một nhà toán học người Việt Nam và Pháp. Ông hiện là giáo sư Khoa Toán tại Đại học Chicago từ năm 2010, cũng như là nhà sáng lập và Giám đốc Khoa học của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán từ tháng 3 năm 2011.[5] Nổi tiếng với chứng minh bổ đề cơ bản cho các dạng tự đẳng cấu, vào năm 2010, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên và duy nhất tính đến thời điểm hiện tại đạt Huy chương Fields nhờ thành tựu khoa học này.[6][7] Ông thường được xem là nhà toán học đương đại xuất sắc nhất của Việt Nam.

Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học tại Hà Nội, Ngô Bảo Châu sớm bộc lộ tài năng toán học và đỗ vào các lớp chuyên toán, trường chuyên của thành phố. Sau khi trở thành một trong số ít người Việt Nam hai lần đoạt huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế (Úc năm 1988[8] và Đức năm 1989),[9] ông học tập tại Pháp và thành công bảo vệ luận án tiến sĩ vào năm 1997. Ông bắt đầu gây chú ý khi thành công chứng minh bổ đề cơ bản cho các nhóm unita (cùng với Gérard Laumon) và sau đó trong trường hợp tổng quát. Từ năm 2007, ông chủ yếu sinh sống và làm việc tại Hoa Kỳ.

Ngô Bảo Châu là một trong những người có tầm ảnh hưởng nhất đối với toán học và giáo dục Việt Nam hiện đại, với nhiều giải thưởng toán học quốc tế và hoạt động thúc đẩy giáo dục trong nước, song ông cũng là một nhân vật gây tranh cãi vì những phát ngôn chính kiến của mình.

Ngô Bảo Châu sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972, nhà tại số 47 phố Hàng Bài,[10][11] quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, là người con duy nhất trong một gia đình trí thức truyền thống. Ông là con trai của Tiến sĩ khoa học ngành cơ học chất lưu Ngô Huy Cẩn, hiện đang làm việc tại Viện Cơ học Việt Nam. Mẹ của ông là Phó Giáo sư, Tiến sĩ dược Trần Lưu Vân Hiền, công tác tại Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương. Bác họ là Giáo sư Ngô Thúc Lanh - "cha đẻ của ngành sư phạm toán Việt Nam" và là người viết cuốn sách đại số tiếng Việt đầu tiên.[2] Ông ngoại là kỹ sư vô tuyến điện Trần Lưu Hân, nhà sáng lập và hiệu trưởng Trường Chu Văn An Villa Vĩnh Hồ, trường tư thục đầu tiên ở Hà Nội.[12]

Năm Ngô Bảo Châu chào đời, cha ông nhập ngũ để chiến đấu chống Mỹ.[13] Từ đó đến năm 1975, ông không được gặp con và chỉ thỉnh thoảng gửi về sữa do Liên Xô viện trợ.[14] Vài tháng sau sinh, Trần Lưu Vân Hiền và con trai sống tại một gian nhỏ ở tầng thứ nhất ngôi nhà với một căn hầm nhỏ để tránh bom. Có lần bom rơi vào Đại sứ quán Pháp, cách nhà họ chỉ vài trăm mét. Từ sự kiện này, bà Hiền tin rằng Châu đã "nhận được ơn phúc của tổ tiên". Ông sớm bộc lộ trí nhớ tốt khi đọc thuộc bài thơ 258 câu[15] Ba mươi năm đời ta có Đảng của Tố Hữu và truyện Thạch Sanh. Không những vậy, Châu còn chuyển truyện sang văn vần.[16]

Lớn lên trong giai đoạn Việt Nam còn khó khăn ngay sau chiến tranh, Bảo Châu thường xuyên phải uống sữa hết hạn, cũng như ăn những bữa cơm đạm bạc. Ông được nuôi dạy một cách có nề nếp, luôn bị phạt khi mắc lỗi, thường xuyên làm việc nhà như rửa chén, giặt đồ, làm thêm để phụ giúp gia đình và luôn tự giác trong việc học tập; thậm chí, mẹ phải thường xuyên nhắc nhở ông ngủ sớm để giữ gìn sức khỏe.[17]

Thời còn bé, ông là học sinh Trường Thực nghiệm Giảng Võ, cùng lúc đó được cha giao bài tập toán tại nhà. Thoạt đầu, Ngô Huy Cẩn thường giao bài ít nhưng khó và để con tự tìm cách giải, chỉ "vạch ra hướng thôi chứ không giải cụ thể". Về sau, không theo kịp tốc độ làm bài của cậu bé, ông Cẩn dặn con làm hết bài trong các cuốn sách. Khi còn lớp 3, Châu đã giải hết bài tập toán lớp 4.[14]

Năm lớp 6, Ngô Bảo Châu thi vào lớp chuyên toán của Trường Trung học cơ sở Trưng Vương và trượt;[16] điều này khiến ông thấy "lòng tự tin của mình bị tổn thương" nhưng cũng "càng thích Toán và từ đó quyết tâm học môn này say sưa hơn".[18] Có bạn là Tôn Thất Thân, giáo viên chuyên toán của trường, Huy Cẩn đã dẫn con đến nhà thờ để xin ông dạy kèm. Sau một số buổi kiểm tra kiến thức, Tôn Thân đồng ý vì "nhận thấy Châu thông minh, nhưng chưa học đúng phương pháp". Năm sau, Châu thi lại và đỗ với điểm số cao nhất.[19] Theo Tôn Thân, cậu học trò khi mới vào lớp còn "bỡ ngỡ, thiếu hụt cả về kiến thức, kỹ năng và phương pháp học tập toán". Ngoài những tiết học chính khóa, ông hướng dẫn riêng cho Châu tự học tại nhà, phần lớn qua việc đọc sách toán tham khảo.[20] Giai đoạn này, Huy Cẩn cũng nhờ nhiều người có kinh nghiệm du học kèm toán cho con: Phạm Ngọc Hùng (Minsk), Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lê Tuấn Hoa (Nga), Phó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Đình Hòa (Đức).[14] Năm học 1985-1986, Châu dự thi học sinh giỏi toán trung học cơ sở toàn quốc với tư cách thành viên đội tuyển thành phố Hà Nội và giành giải nhất.[19]

Ngô Bảo Châu tiếp tục con đường học vấn tại Khối chuyên Toán thuộc Khoa Toán - Cơ - Tin học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ), nay là Trường Trung học Phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.[21] Thời gian này ông được dẫn dắt bởi những nhà giáo lớn như Phan Đức Chính[22][23] và Nguyễn Văn Mậu.[24] Năm 1988, khi mới học lớp 11, nam sinh chuyên toán dự thi Olympic Toán học Quốc tế (IMO) tại Canberra, Úc và đạt điểm tuyệt đối 42/42,[8] thuộc nhóm 11 trên tổng số 268 thí sinh năm đó giải chính xác câu 6,[25] được coi là một trong những bài toán khó nhất lịch sử IMO.[26][27] Năm kế tiếp, Châu lần nữa đạt huy chương vàng tại Braunschweig, Cộng hòa Liên bang Đức với số điểm 40/42,[9] qua đó trở thành người Việt Nam đầu tiên giành hai huy chương vàng tại kỳ thi này.[21] Không còn hứng thú với toán học sơ cấp, ông quyết định tìm hiểu toán cao cấp lần đầu qua một cuốn sách của Giáo sư Đoàn Quỳnh. Theo Bảo Châu, ông không hiểu bất cứ nội dung nào trong sách nên đã bỏ giữa chừng và nghi ngờ năng lực của mình ở toán học.[28]

Năm 1989, sau khi không thể theo học tại Đại học Quốc gia Moskva,[29] Ngô Bảo Châu tham gia một lớp tiếng Hungary nhằm chuẩn bị du học tại Budapest. Tuy nhiên, Cách mạng Nhung nổ ra ở Đông Âu dẫn đến quyền lực vào tay chính phủ mới, khiến chương trình trao học bổng cho sinh viên Việt Nam bị ngừng. Qua giới thiệu của Giáo sư Nguyễn Văn Đạo, Tổng Thư ký Viện Hàn lâm Khoa học Pháp, Giáo sư Paul Germain, đã đề nghị chính phủ Pháp đặc cách cấp học bổng cho nam sinh vào Trường Đại học Paris VI (tiền thân của Đại học Sorbonne).[30] Bảo Châu được ông ngoại dạy tiếng Pháp trong thời gian ngắn và không đạt điểm chuẩn cả phần thi vấn đáp lẫn thi viết tại cuộc thi của Đại sự quán Pháp, nhưng vẫn được chấp nhận sang nước này học vì ngoại ngữ của một tài năng toán như ông được cho là "không phải rào cản lớn".[31]

Sau hai năm học tập tại đây, ông thi và đỗ thủ khoa vào hệ sau đại học của Trường Đại học Sư phạm Paris (École normale supérieure Paris, ENS Paris; một số ít người Việt Nam từng học tại trường này bao gồm Hoàng Xuân Hãn, Lê Văn Thiêm, Trần Đức Thảo, Trần Thanh Vân).[30][32] Sau đó ông là sinh viên cao học và nghiên cứu sinh của Trường Đại học Paris XI (Université Paris-Sud 11). Dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Gérard Laumon, Ngô Bảo Châu bảo vệ Luận án tiến sĩ năm 1997, trở thành nghiên cứu viên của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) từ năm 1998, lấy bằng habilitation à diriger les recherches (HDR; tương đương tiến sĩ khoa học ở Việt Nam) năm 2003[7] và sau đó được bổ nhiệm làm giáo sư toán học tại Trường Đại học Paris XI năm 2004.[30] Năm 2002, ông quyết định bỏ dở hầu hết đề tài, công trình nghiên cứu khi đó của mình để tập trung vào bổ đề cơ bản.[28] Có một thời gian, ông được tuyển làm cán bộ nghiên cứu nhưng không xin được việc vì ban giám khảo, khi nghe nhà toán học trẻ nói mình làm về bổ đề cơ bản, đều phì cười, cho rằng ông quá "ngây thơ", "ngạo mạn".[33][34]

Năm 2007, ông đồng thời làm việc tại Trường Đại học Paris XI, Orsay, Pháp và Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton, New Jersey, Hoa Kỳ.[35] Trong năm 2008, ông công bố chứng minh bổ đề cơ bản cho các đại số Lie. Năm 2010, khi biết tin sắp nhận giải Fields, ông đã nhập quốc tịch thứ hai với hy vọng giải thưởng cũng sẽ đem lại vinh dự cho các nhà toán học Pháp.[36] Kể từ ngày 1 tháng 9 năm 2010, ông là giáo sư Khoa Toán tại Đại học Chicago.[37]

Ngày 9 tháng 3 năm 11, Phó Thủ tướng Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố Quyết định thành lập Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán (Vietnam Institute for Advanced Study in Mathematics) và quyết định bổ nhiệm ông Ngô Bảo Châu làm giám đốc khoa học của Viện.[4] Tháng 10 năm 2013, ông là Chủ tịch danh dự của Câu lạc bộ Nhà khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội theo lời mời của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Xuân Nhạ.[38] Năm 2020, ông giữ ghế giáo sư Formes automorphes ở Collège de France.[39][40]

Kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2023, ông giữ chức Trưởng khoa Toán Đại học Chicago.[41]

Cùng với Gérard Laumon, ông chứng minh bổ đề cơ bản cho các nhóm unita. Chiến lược chung của họ là nghiên cứu các orbital integrals xuất hiện trong bổ đề cơ bản thông qua các thớ Springer afin đến từ thớ Hitchin. Điều này cho phép họ sử dụng các công cụ của lý thuyết biểu diễn hình học, tức là lý thuyết của các bó pervese, để nghiên cứu một vấn đề vốn là một vấn đề tổ hợp với bản chất lý thuyết số.

Năm 2008, ông thành công trong việc chứng minh bổ đề cơ bản cho các đại số Lie.[43] Cùng với các kết quả đã có của Jean-Loup Waldspurger (Jean-Loup đã chứng minh trước đó rằng kết quả trên về các đại số Lie sẽ ngụ ý những dạng mạnh hơn của bổ đề cơ bản), điều này hoàn thiện một chứng minh cho bổ đề cơ bản trong trường hợp tổng quát.

Tại Đại học Chicago, ông được phong làm Giáo sư Xuất sắc Francis và Rose Yuen (Francis and Rose Yuen Distinguished Service Professor)[44] và hoạt động giảng dạy của ông xoay quanh các chủ đề: lý thuyết số, lý thuyết số đại số, phân thớ Hitchin, dạng tự đẳng cấu.[45]

Tại Việt Nam, Ngô Bảo Châu đã có nhiều hoạt động nhằm thúc đẩy giáo dục trong nước. Tháng 9 năm 2010, ông dùng toàn bộ số tiền thưởng từ giải Fields là 15.000 đô la Mỹ để sáng lập một quỹ khuyến học, ban đầu dự kiến có tên mình.[46] Quỹ sau đó được công bố với tên "Vì tinh thần hiếu học", trao học bổng cho các đối tượng là thí sinh đạt điểm cao trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, sinh viên "có kết quả xuất sắc và có hoàn cảnh kinh tế khó khăn" và nghiên cứu sinh tại Việt Nam, cũng như chỉ định giảng viên đại học làm "người đỡ đầu" cho họ.[47] Tháng 8 năm 2011, ông hợp tác với nhà văn Phan Việt và Nhà xuất bản Trẻ cho ra mắt tủ sách Cánh cửa mở rộng, nhằm "thúc đẩy tinh thần hiếu học, coi trọng tri thức và các giá trị sống trong các thế hệ người Việt".[48] Cùng với nhà giáo Phạm Toàn và giáo sư toán học Vũ Hà Văn, Ngô Bảo Châu mở một trang mạng giáo dục với tên là Học thế nào,[49] chính thức hoạt động vào ngày 1 tháng 5 năm 2013 với kỳ vọng đóng góp vào việc tìm ra phương hướng giải quyết các vấn đề của giáo dục Việt Nam.[50] Tháng 4 năm 2014, ông trở thành Chủ tịch danh dự Quỹ Trò nghèo vùng cao (tiền thân là Chương trình "Cơm Có Thịt").[51] Là một phần của quỹ, ông đã hai lần đến giảng dạy học sinh tại Trường Tiểu học Lũng Luông, Võ Nhai, Thái Nguyên,[52][53][54] cùng dịch giả Khiếu Anh dịch sách Oscar và bà áo hồng [en] để tặng trẻ em ở vùng cao[55][56] và bán đấu giá tiểu thuyết Ai và Ky ở xứ sở những con số tàng hình do ông cùng blogger Nguyễn Phương Văn viết và phát hành năm 2012.[57][58] Ông và Tiến sĩ Đỗ Việt Cường, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng là tác giả cuốn sách giáo trình Lý thuyết số sơ cấp - Phương pháp sơ cấp trong lý thuyết số, xuất bản năm 2024.[59]

Tháng 8 năm 2019, website phiên bản tiếng Anh của Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân[60][61] đăng tin Ngô Bảo Châu được bổ nhiệm làm giảng viên của đại học này. Trước đó ông từng tuyên bố sẽ không giảng dạy tại Trung Quốc vì không muốn "bạn bè, đồng nghiệp có cảm giác là mình quay lưng với đất nước".[62] Trả lời báo Tuổi Trẻ ngày 24 tháng 1 năm 2022, ông phủ nhận việc này và khẳng định rằng "Tôi không có ý định đi làm việc lâu dài ở bất kỳ chỗ nào ở Trung Quốc mà chỉ đi thỉnh giảng, hợp tác khoa học".[61] Thực tế thì trong danh sách nhân sự của Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân cũng chỉ ghi Ngô Bảo Châu là giáo sư thỉnh giảng dài hạn (long-term visiting professor).[61][63]

Trên báo Thanh Niên số đặc biệt Tết 2010 (sau khi tạp chí Times xếp công trình của ông vào nhóm 10 công trình tiêu biểu của năm 2009, và trước khi ông nhận giải Fields), trả lời câu hỏi về những thách thức gặp phải khi chứng minh bổ đề cơ bản và cách vượt qua, ông nói "...tôi mất rất nhiều thời gian để học nhiều thứ toán học của nhân loại trước khi quay lại vật lộn với Bổ đề cơ bản. [...] Đến một lúc nào đó, bạn làm toán vì bạn thích chứ không phải để chứng tỏ một cái gì nữa".[64][65]

Ngày 11 tháng 5 năm 2014, trong một bài viết trên báo Tuổi Trẻ, Ngô Bảo Châu nhận xét: "Tại sao phải dùng ngân sách để làm ra những quyển sách mà người dân vẫn phải mua, vẫn bắt buộc phải mua hằng năm với một số lượng lớn. Vốn là một người làm toán, người làm toán thích những suy nghĩ đơn giản và ngây thơ, tôi thấy có một phương án đơn giản, ngây thơ để giải quyết sự bất công kể trên: đó là công bố hoàn toàn nội dung sách giáo khoa lên mạng." Ông đề nghị sử dụng Wikipedia như mô hình mẫu cho việc này.[66] Đầu năm 2015, ông phát biểu: "Trong năm qua, điều hơi tiếc là trọng tâm cải cách giáo dục đáng ra giáo dục đại học là khâu yếu nhất lại không ai đả động gì. Rõ ràng đây mấu chốt cần giải quyết vì giáo dục đại học quyết định sự phát triển đất nước trong đào tạo nhân lực cho xã hội".[67] Trong hội thảo Thử nghiệm ước mơ nghề nghiệp tổ chức tại trường Phổ thông liên cấp Olympia (Hà Nội) ngày 3 tháng 5 năm 2017, ông cho rằng việc hướng nghiệp cho học sinh nên được thực hiện vào cuối cấp hai, đầu cấp ba.[68] Ngày 21 tháng 4 năm 2020, trong buổi nói chuyện trực tuyến với sinh viên, về vai trò của người thầy, ông bày tỏ suy nghĩ: "Người thầy vĩ đại là người biết cách đặt ra những câu hỏi hay, thôi thúc chúng ta đi tìm chân lý". Trả lời câu hỏi, "làm thế nào để có phát kiến mới?", ông nói: "Tôi nghĩ không thể nào phát kiến tự nảy ra trong đầu chúng ta. Thực ra, tất cả phát kiến là do chúng ta có kinh nghiệm. Khi chưa đi làm thì kinh nghiệm này có thể đến từ việc giải quyết nhiều tình huống trong học tập"[69]

Theo BBC Tiếng Việt, Ngô Bảo Châu cho biết ông đã gửi một bức thư kiến nghị về dự án bauxite ở Tây Nguyên vào ngày 29 tháng 5 năm 2009 nhưng tới thời điểm phỏng vấn là ngày 13 tháng 12 năm 2009, ông vẫn chưa nhận được hồi âm. Nội dung của lá thư theo ông cho biết là đề cập đến chính sách thực dân mới của chính quyền Trung Quốc về khai thác khoáng sản trên toàn cầu và đặc biệt là tại Tây Nguyên, ông cũng cảnh báo rằng "phần có hại thì cầm chắc, phần có lợi thì mong manh".[70]

Đồng thời trong cuộc phỏng vấn này, ông cũng cho hay ông có theo dõi sự kiện Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS), một viện nghiên cứu và phản biện chiến lược tư nhân do Giáo sư Hoàng Tụy và Tiến sĩ khoa học Nguyễn Quang A đứng đầu, đã giải thể sau khi Viện này cho rằng một quyết định quản lý khoa học của Chính phủ ban hành năm 2009 là bất hợp lý. Và ông đã cho biết quan điểm của mình về vụ này như sau: "Tôi có theo dõi tuy không chi tiết như giới nhà báo. Nhưng một xã hội mà không biết lắng nghe các ý kiến phản biện là một chuyện tương đối dở".[70]

Trong vụ án Cù Huy Hà Vũ, Ngô Bảo Châu nói ông "vốn không đặc biệt hâm mộ" Cù Huy Hà Vũ nhưng cho rằng ông Vũ là "một con người không tầm thường. Như Hector người thành Troy, như Turnus người Rutuli hay như Kinh Kha người nước Vệ, ông Vũ không hề sợ hãi khi phải đối mặt với số phận của mình"[71] đồng thời cũng chỉ trích chính quyền và tòa án rằng họ đã "cố tình làm mất thể diện quốc gia" khi "bắt ông (Vũ) bằng hai bao cao su đã qua sử dụng", xử "nửa công khai, nửa bí mật" và "từ chối thực hiện thủ tục tố tụng". Ông khẳng định: "Không thể lấy sự cẩu thả và sự sợ hãi làm phương pháp bảo vệ chế độ."[71] Sau bình luận gây nhiều tranh cãi này, vào ngày 11 tháng 4 năm 2011, blog cá nhân của Ngô Bảo Châu có tên Thích học toán đã tạm đóng cửa và đặt ở chế độ cá nhân.[72]

Ngày 12 tháng 9 năm 2015, trong chương trình giao lưu ra mắt sách "Kẻ trăn trở" của TS Lương Hoài Nam, GS Ngô Bảo Châu nhận xét: "Người biết phẫn nộ, biết trăn trở chính là người tạo ra động lực thay đổi trong xã hội, làm giảm bớt sự đau khổ của con người, giúp cho xã hội ngày càng tốt đẹp hơn".[73]

Năm 2010, sau khi nhận giải thưởng Fields, ông có đăng trên blog cá nhân một câu trả lời cho những thắc mắc về quan điểm của ông trong vấn đề "lề đường báo chí"[74] như sau: "Xin thưa, bám theo lề là việc của con cừu, không phải việc của con người tự do".[75][76] Phát ngôn này của ông gây nhiều tranh cãi và sau đó đã trở nên rất nổi tiếng.[77]

Trong buổi nói chuyện trực tuyến với sinh viên ngày 21 tháng 4 năm 2020, giáo sư Ngô Bảo Châu bày tỏ suy nghĩ của mình về dịch bệnh COVID-19, và hy vọng con người sẽ thân thiện hơn với thiên nhiên. Ông nói: "[...] tôi hy vọng sẽ có những sự thay đổi trong tổ chức cuộc sống, sống nhịp nhàng và đơn giản hơn, con người thân thiện hơn với thiên nhiên."[69]

Năm 1994, sau khi học xong thạc sĩ ở Pháp, Ngô Bảo Châu lập gia đình với Nguyễn Bảo Thanh, người bạn gái học chuyên Toán cùng ông tại Trường THCS Trưng Vương, Hà Nội.[78] Đến tháng 8 năm 2010, hai người có với nhau ba người con gái: Ngô Thanh Hiên (sinh năm 1995), Ngô Thanh Nguyên (sinh năm 2000) và Ngô Hiền An (sinh năm 2003).[79] Thời gian sống tại Pháp, ông thường dắt tay con gái đi dạo vào buổi chiều ở những ngọn đồi vùng Palaiseau, Gif-sur-Yvette, ngoại thành Paris, đồng thời dạy con cách gọi tên các loài hoa mọc ở đó bằng hai tiếng Việt, Pháp.[30] Ngô Bảo Châu chia sẻ, ông từng muốn một trong những người con của mình theo đuổi sự nghiệp toán học, một điều đã không thành hiện thực nhưng cũng không khiến ông quá buồn. Ông cũng không quá đặt nặng kết quả học tập, điểm số của con cái mà thay vào đó là dạy con cách sống độc lập, "sự mềm dẻo trong tư duy, kỹ năng, sự hiểu biết, sự sáng tạo" và "vốn văn hóa".[80]

Ngô Bảo Châu trưởng thành trong một gia đình theo Phật giáo. Mặc dù khẳng định là một người thấm nhuần triết lý và văn hóa Phật giáo, ông xác định mình không phải là Phật tử "theo nghĩa toàn vẹn nhất" của từ này. Khi được hỏi về quan điểm đối với giáo lý Phật giáo, ông cho rằng "Triết lý Phật giáo cho con người một nhân sinh quan rộng rãi, giải phóng nhiều định kiến. Đấy là một tố chất cơ bản của nhà khoa học".[81]

Năm 2004, ông được trao tặng giải Nghiên cứu Clay của Viện Toán học Clay cùng với Giáo sư Gérard Laumon vì đã chứng minh được Bổ đề cơ bản cho các nhóm Unita. Năm 2005, ở tuổi 33, Ngô Bảo Châu được Hội đồng Giáo sư Nhà nước phong học hàm giáo sư, trở thành giáo sư trẻ nhất lịch sử Việt Nam cho đến thời điểm đó và người đầu tiên được đặc cách không cần phải trải qua phó giáo sư trước.[82][83][84] Năm 2007, ông là chủ nhân giải Oberwolfach của Viện Nghiên cứu Toán học Oberwolfach [en][85] và giải Sophie Germain [en] của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp.[86]

Cuối năm 2009, công trình Bổ đề cơ bản cho các đại số Lie của ông đã được tạp chí Time bình chọn là một trong 10 phát minh khoa học tiêu biểu của năm, xếp ở vị trí thứ 7.[87] Với các công trình khoa học của mình, Giáo sư Ngô Bảo Châu được mời đọc báo cáo trong phiên họp toàn thể của Hội nghị toán học thế giới tổ chức ở Ấn Độ vào ngày 19 tháng 8 năm 2010.[88] Tại lễ khai mạc, giáo sư đã được tặng thưởng Huy chương Fields.[89] 10 ngày sau đó, một buổi lễ chào mừng ông nhận giải Fields đã được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Mỹ Đình, Hà Nội.[90]

Năm 2010, Phùng Minh Tâm, chủ quán cà phê tại số 15 Yersin, phường Phú Cường, thị xã Thủ Dầu Một, Bình Dương (cũ) đã có ý định dựng tượng Ngô Bảo Châu, dù hai người không có quan hệ gì với nhau. Biết thông tin này, tháng 9 cùng năm, một người bạn tặng ông pho tượng chủ nhân giải Fields bằng nhựa tổng hợp làm quà sinh nhật. Tượng có chiều cao gần 3 m, chiều ngang 80 cm, phác họa chân dung nhà toán học đứng thẳng nhìn về phía trước, tay phải cầm sách, tay trái đặt ở gọng kính, với đế khắc chữ nổi "Giáo sư Ngô Bảo Châu, huy chương toán học Fields 19.08.2010". Theo những người có chuyên môn, giá trị bức tượng là ít nhất 200 triệu đồng. Tượng được đặt trước quán của ông.[91][92][93][94][95][96] Minh Tâm chia sẻ: "Việc đặt tượng tại quán cũng là để mọi người dân, nhất là thế hệ trẻ nhìn đó như là tấm gương sáng về tinh thần hiếu học của dân tộc Việt Nam".[97]

Nhằm khuyến khích nền khoa học nước nhà, Chính phủ Việt Nam đã trao tặng Ngô Bảo Châu một căn hộ công vụ trị giá 12 tỷ đồng ở tòa nhà Vincom, Hà Nội.[98] Mặc dù có nhiều ý kiến khác nhau xoay quanh việc nhận căn hộ nhưng ông khẳng định giải thưởng này là xứng đáng,[99] và đã nhận căn nhà 160 m² này đầu tháng 11 năm 2010.[100] Trước đó, ngày 4 tháng 9 năm 2010, Hội đồng Thi đua khen thưởng thành phố Hà Nội (trong chương trình Đại hội Thi đua yêu nước giai đoạn 2010-2015 của thành phố) đã lựa chọn thêm Ngô Bảo Châu vào danh sách Công dân Thủ đô ưu tú lần thứ nhất, năm 2010.[101][102]

Tháng 4 năm 2011, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy quyết định trao tặng ông Huân chương Bắc Đẩu Bội tinh của nhà nước Pháp và ông đã chính thức sang Pháp nhận giải này vào ngày 27 tháng 1 năm 2012 tại điện Élysée.[103][104] Một tháng sau, Ngô Bảo Châu cùng với năm người khác đã được Viện Đại học Chicago trao tặng danh hiệu giáo sư đã có những thành tựu xuất sắc (distinguished service professorships).[105][106] Cùng năm nay, ông được bầu làm Ủy viên danh dự (Honorary Fellow) của Hội Toán học Hoa Kỳ.[107] Ngày 12 tháng 12 năm 2018, ông được trao Giải thưởng toán học Maurice Audin tại Viện nghiên cứu Henri Poincaré, Paris, Pháp.[108][109] Ngày 2 tháng 7 năm 2021, ông được bầu làm Thành viên danh dự (Honorary Member) của Hiệp hội Toán học Luân Đôn [en].[110][111][112]

Năm 2009, Viện trưởng Viện toán học Việt Nam khi đó Ngô Việt Trung đã nhận xét Hoàng Tụy và Ngô Bảo Châu là "hai ngôi sao sáng của toán học Việt Nam đương đại".[113] Là người châu Á đầu tiên ngoài Nhật Bản đoạt giải Fields,[114] Bảo Châu cũng được gọi bằng nhiều danh xưng như "biểu tượng toán học Việt Nam",[115] "bước ngoặt của nền toán học Việt Nam",[116] "ông vua toán học nước nhà",[94][95][96] "Đông Phương Kỳ toán"[114] và "nhà khoa học đại diện cho ba châu lục" (châu Á, châu Âu, châu Mỹ).[117] Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, gọi Huy chương Fields là "tột đỉnh vinh quang đối với một nhà khoa học ở bất cứ nước nào" và việc vinh dự này thuộc về Ngô Bảo Châu là sự kiện lớn nhất trong lịch sử khoa học Việt Nam từ khi nước này bắt đầu phát triển khoa học nửa thế kỷ trước.[118] Giáo sư Hoàng Tụy, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, nhận xét: "Theo tôi, với những gì mà anh đã làm được về toán, nếu gọi Ngô Bảo Châu là một thiên tài thì cũng không quá lời. [...] Thành công của anh là một trận mưa rào trên mảnh đất đã nhiều năm khô nẻ vì hạn hán. [...] Tôi ví thành công của anh là một trận Điện Biên Phủ, trận Điện Biên Phủ thứ ba."[119][120]

Thành tựu đạt Huy chương Fields của Ngô Bảo Châu cũng nhanh chóng trở thành chủ đề khen ngợi của các nhà lãnh đạo chính trị ở Việt Nam và Pháp. Trong lễ chào mừng ông tại Hà Nội, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhận định rằng "Giáo sư Ngô Bảo Châu đã làm rạng danh đất nước, con người và trí tuệ Việt Nam, góp phần làm cho thế giới biết đến Việt Nam [...] là một Việt Nam có khả năng chinh phục những đỉnh cao của khoa học" và "Việt Nam cần có nhiều Ngô Bảo Châu".[121] Dịp khai giảng năm học 2010-2011, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết phát biểu: "Tôi mong các em học sinh, sinh viên hãy noi theo các tấm gương học giỏi, rèn luyện tốt, đặc biệt là của GS Ngô Bảo Châu, vươn lên chiếm lĩnh những đỉnh cao của khoa học, góp phần phụng sự đất nước và làm rạng danh dân tộc Việt Nam."[122]

Nhà toán học cũng có ảnh hưởng đáng kể đến danh tiếng của Trường Thực nghiệm, với số lượng phụ huynh chú ý đến trường và đăng ký cho con học tăng mạnh từ khi ông nhận giải Fields vào năm 2010.[123] Khi được hỏi, nhiều người trả lời rằng trước đó không nghe nhiều về trường và chỉ lựa chọn khi biết đây từng là nơi học tập của vị giáo sư, được cho là với mong muốn con cái có sự thành công tương tự cũng như lấy điều đó làm niềm tự hào.[124] Tháng 5 năm 2012, trong khi chen lấn để mua đơn dự thi vào lớp 1, nhiều người đã xô đổ cổng sắt của trường.[125]

• T. H. Chen, B. C. Ngô, On the Hitchin morphism for higher-dimensional varieties, Duke Mathematical Journal, 169 (2020), no. 10, 1971-2004.
• A. Bouthier, B. C. Ngô, Y. Sakellaridis, On the formal arc space of a reductive monoid, American Journal of Mathematics, 138 (2016), 81-108.
• J. Heinloth, B. C. Ngô, Z. Yun, Kloosterman sheaves for reductive groups, Annals of Mathematics, 177 (2013), 241-310.
• B. C. Ngô, Le lemme fondamental pour les algèbres de Lie, Publications mathématiques de l'IHÉS, No. 111 (2010), 1-169.
• L. Gérard, B. C. Ngô, Le lemme fondamental pour les groupes unitaires, Annals of Mathematics, 168 (2008), 477-573.
• B. C. Ngô, D. T. Ngô, Comptage de G-chtoucas: la partie régulière ellitique, Journal of the Institute of Mathematics of Jussieu, 7 (2008), 181-203.
• B. C. Ngô, Fibration de Hitchin et endoscopie, Inventiones mathematicae, 164 (2006), 399-453.
• T. Haines, B. C. Ngô, Alcoves Associated to Special Fibers of Local Models, American Journal of Mathematics, 124 (2002), 1125-1152.
• T. Haines, B. C. Ngô, Nearby Cycles for Local Models of Some Shimura Varieties, Compositio Mathematica, 133 (2002), 117-150.

• B. C. Ngô, Endoscopy Theory of Automorphic Forms, Proceedings of the International Congress of Mathematicians. Hyderabad, Ấn Độ, 2010

• Ai và Ky ở xứ sở những con số tàng hình (2012)
• Lý thuyết số sơ cấp - Phương pháp sơ cấp trong lý thuyết số (2024)

• Hàm Châu (2010). Ngô Bảo Châu, một "Nobel toán học". Nhà xuất bản Dân Trí.

• Trang blog của Ngô Bảo Châu
• Trang chủ ở Đại học Chicago
• Kết quả của Ngô Bảo Châu trong kỳ thi Olympic Toán Quốc tế
• Ngô Bảo Châu tại Dự án Phả hệ Toán học
• (bằng tiếng Pháp) "Ngô Bao Châu, sommité mondiale des maths", Le Courrier du Vietnam (15/02/2009)
• Danh sách các tiền ấn phẩm của B.C. Ngo trên arXiv
• Danh sách các tiền ấn phẩm của Chau N trên arXiv
• Ngo Bao Chau (Vietnamese-French mathematician) tại Encyclopædia Britannica (bằng tiếng Anh)