Sống mãi một lý tưởng

-TỪ ẤY-

Giới thiệu: Tập thơ Từ ấy (1937- 1946) là chặng đường đầu mười năm thơ của Tố Hữu. Tập thơ gồm ba phần: Máu lửa, Xiềng xích và Giải phóng tương ứng với ba chặng đường trong mười năm đầu hoạt động của người thanh niên cách mạng Tố Hữu. Nội dung chủ yếu là thể hiện cái tôi trữ tình của nhà thơ, yêu thương những con người lao khổ, khơi dậy ở họ tinh thần đấu tranh và tin tưởng ở tương lai; thể hiện tinh thần đấu tranh bất khuất của người chiến sĩ cộng sản; là tiếng reo vui khi đất nước được giải phóng. Dù còn những hạn chế nhưng vẫn thể hiện được giọng điệu thiết tha, sôi nổi, chân thành và tràn đầy chất lãng mạn.

—-

Ý XUÂN

Xuân bước nhẹ trên nhành non lá mới Bạn đời ơi, vui chút với trời hồng! Hết lạnh rồi, gió bắc với mưa đông Đây nắng tới với chim ca lanh lảnh Thì vui chút cho hồn thêm nhựa mạnh Gân thêm săn và máu hận thêm nồng! Đời lạt mùi và đau đớn bất công Là để việc cho đời xuân sức khoẻ Kiêu hãnh chút, bạn đời ơi, tuổi trẻ Say tương lai là tuổi của anh hùng! Đứng lên đi, xây dựng cuộc đời chung Nắm tay sắt quyết đồng tâm lật đổ Cả chế độ hung tàn gây thống khổ Và tị hiềm, và gian dối điêu vong! Đứng lên đi, hởi tuổi trẻ xung phong Sóng cách mạng đang gầm rung thế giới!

Xuân bước nhẹ trên nhành non lá mới Bạn đời ơi, vui lắm, cả trời hồng!

(Xuân 1939)

ĐỜI THƠ

(Tặng Lung)

Một đêm nữa, rồi thôi ra ngục tối Mà lòng anh sao vẫn nặng trăm chiều Ngoài song giăng, trăng sáng biết bao nhiêu Mà anh thấy trời đen như vực thẳm! Mừng lo đó, cuốn trăm vòng rối rắm Hết tù nhưng đời vẫn lắm xiềng gông! Ừ mai đây, chân lại sẽ thong dong Thân rảnh nhẹ không vướng còng xích nữa Anh lại sẽ trở về đeo kiếp thợ Sống hôm nay chẳng biết có ngày mai Hai bàn tay, ấy đó cả gia tài! Anh lại sẽ lần hồi đi bán dạo Bao tuỷ máu, mua ngày hai bữa gạo Với quanh năm, đôi bộ áo quần xanh. Thế rồi sao, còn vợ với con anh ? Trong mí mắt, cảnh gia đình hiện tới Anh lại thấy ổ nhà tranh rách rưới Ngoài ngoại ô, rác bẩn như chuồng heo Nằm soi lưng lở lói dưới ao bèo. Đây là góc buồng xưa trong bóng tối Có tiếng khóc nghe sao buồn nhức nhối Một đứa con ghẻ mụn bám đen ruồi Đang chao mình tấp tểnh đẩy tao nôi Để ru ngủ một thằng em quặn đói. Mẹ chúng nó còn lang thang bước mỏi Ngoài đường xa phố sáng bán chè rao Đó con anh và đó vợ năm nào Xưa đã khổ mà nay càng thêm khổ! Chừ anh lại để nơi đau đớn cũ Hết tù nhưng rồi biết tính sao đây ?

Cứ đeo theo mà chắp nối dòng ngày Chỉ trôi tới một vũng lầy biết trước Rồi sẽ chết, ôi vô duyên vô phước Ngựa khô hơi quỵ gối bên đường trường! Chừ sao đây! Về ấp lại tình thương Để lưng vợ tạm nương ngày tháng lạnh Con đỡ đói tới khi vừa mạnh cánh Khỏi dầm sương dãi nắng kiếp lang thang ? Chừ sao đây! Kéo cờ trắng đầu hàng Hay chuyển sức trăm cân đầu búa sắt Gạt phăng hết những tình duyên nhỏ nhặt Để tay ghì riết chặt khối đời to ?

Chết con ta ? Nhưng sống vạn đời thơ Ừ chúng cũng là con ta đó cả. Vợ ta chết ? Nhưng sống muôn em ả Nhà ta tan ? Nhưng sống vạn gia đình. Không, phải hy sinh, phải nhất thiết hy sinh Lòng vô sản phải mang tình nhân loại Chí đã quyết ra đi là tiến mãi!

Ngoài song giăng, đêm đã biến từ nào Có con nhồng đâu đó hót trên cao Mây ửng đỏ ở ven trời xa rộng…

(Xà lim Quy Nhơn, tháng 10-1941)

ĐÊM GIAO THỪA

Đêm nay pháo nổ giao thừa Mà người chiến sĩ không nhà còn đi Truông dài, bãi rộng, đồng khuya Người đi như chẳng nhớ gì tết xuân Người đi quên hết gian truân Say mê như một dân quân trên đường Xóm làng phảng phất quê hương Nước non man mác tình thương mặn nồng Song trong mưa gió lạnh lùng Tái tê chân cũng ngại ngù bước gieo Nép lưng vào miếu tranh nghèo Nao nao lòng lại mơ theo cờ hồng.

(Xuân 1943)

ĐÔNG

Đêm nay gió biển đông về Mùa thu chừng đã tái tê đất trời Non quanh chừng đã lạnh rồi Rừng sâu run rẩy, xa vời tiếng rung

Sân lao mấy cội vông đồng Lá cành xao xác, buồn đông não nề Một mình nằm tựa đêm nghe Lạnh lùng gió lọt vào khe cửa buồng

Mền không mà chiếu cũng không Một mình trơ trọi giữa phòng xà linh Nằm nghe mình chuyện với mình Mênh mông nhớ bạn, gởi tình trăm phương…

(Lao Bảo, tháng 12-1940)

ĐÔNG KINH NHUỘM MÁU

(Tặng những người đàn bà Nhật chết trên đường sắt Đông Kinh)

Nhật hoàng! Nhật hoàng! Trên ngai vàng chễm chệ Uất hận của Phù Tang Đã vang cùng sóng bể!

Trong lầu son lộng lẫy Phe phẩy quạt ngà xinh Nghe không ngươi huyết chảy Trên đường sắt Đông Kinh ?

Nghe không ngươi lời van Từ đáy lòng tha thiết: - Thôi bàn tay hung tàn Bắt chồng con ta chết

Biết bao nhiêu quả phụ Nhăn trán nhìn va-gông Bao nhiêu nàng ủ rũ Run rẩy đứng trông chồng!

Bỗng lay động ngàn binh Còi tàu vang tiếng thét Và đoàn xe rùng mình Sắp lăn vào cõi chết

Và khối người kinh hãi Xúc động bởi tình thương Như một đoàn hổ dại Cùng tuôn đổ ra đường

Tung cao mulôn bàn tay Những bàn tay rối loan: - Hỡi thiên tử cao dày Vì chúng tôi cứu nạn!

Lần thứ hai còi thét - Mặc! chúng tôi nằm đây! Hỡi Thiên hoàng soi xét Chiến địa đã tràn thây!

Còi lại thét. Không thôi Vẫn nhường lời nức nở: - Trả chồng con chúng tôi Hỡi Thiên hoàng muôn thuở!

Thiên hoàng trong cung điện Lạnh ngắt, nghe gì đâu ? Và đoàn xe cứ nghiến Tan nát những xương đầu.

Nhật hoàng! Nhật hoàng! Trên ngai vàng chễm chệ Uất hận của Phù Tang Đã vang cùng sóng bể!

Huế, tháng 5-1938

ĐI

(Tặng bạn trẻ)

Đi, bạn ơi, đi! Biệt tháng ngày Hoang mang không định hướng tương lai Buồn thiu như dưới chiều quê lặng Dải nước mương lê xuống vũng lầy.

Đi, bạn ơi, đi! Sống đủ đầy Sống trào sinh lực, bốc men say Sống tung sóng gió thanh cao mới Sống mạnh, dù trong một phút giây.

Đi, bạn ơi, đi! Cả cuộc đời Của ta nào chỉ của ta thôi! Đã vay dòng máu thơm thiên cổ Phải trả ta cho mạch giống nòi!

Trả hết, không quyền tiếc mảy may Trả ngay không hề khất rày mai Nước non rên xiết trong xiềng xích Đã giục ta ra giữa chiến đài!

Và vạn anh hùng trên gió mây Và nghìn thế hệ tới sau đây Đương nhìn ta đó! Đi đi bạn Cất nhẹ thân lên giữa phút này

Nỗ lực bình sinh diệt địch cừu Chúng ta nào phải lũ phiêu lưu Tùng bừa sinh ạng lên đùa bỡn Với gió mây như đứa thả diều.

Ta đã đi, là ta quyết đi! Đạp bằng trở lực, vượt gian nguy Ngực còn thoi thóp, tim còn đập Còn nghiến răng giương thẳng nghĩa kỳ!

(1944)

ĐI ĐI EM

Rứa là hết! Chiều ni em đi mãi Còn mong chi ngày trở lại Phước ơi! Quên làm sao, em hỡi, lúc chia phôi Bởi khác cảnh, hai đứa mình nghẹn nói.

Em len lét, cúi đầu, tay xách gói Áo quần dơ, cắp chiếc nón le te Vẫn chưa thôi, lời day dứt nặng nề Hàng dây tiếng rủa nguyền trên miệng chủ!

Biết không em, nỗi lòng anh khi đó ? Nó tơi bời đau đớn lắm em ơi! Bàn chân em còn luyến tiếc không rời Nơi em đã cùng anh vui phút chốc.

Những đêm tối, anh viết bài em học Cho em quên bớt nỗi nhọc ban ngày Nơi bao nhiêu âu yếm tuổi thơ ngây Anh đã trút cho lòng em tất cả!

Em ngoái cổ nhìn anh ta chỉ trả Thầm cho nhau đôi mắt ướt ly sầu! Biết làm sao, em hỡi, nói cùng nhau ? Tiếng chưởi mắng vẫn phun hoài, nhục nhã!

Thì em hỡi! Đi đi, đừng tiếc nữa! Ngại ngùng chi ? Nấn ná chỉ thêm phiền! Đi đi em, can đảm bước chân lên Ừ đói khổ đâu phải là tội lỗi!

Anh mới hiểu: càng ngậm ngùi khổ tủi Càng dày thêm uất hận của lòng ta Nuôi đi em, cho đến lớn, đến già Mầm hận ấy trong lồng xương ống máu

Để thêm nóng mai kia hồn chiến đấu Mà hôm nay anh đã nhóm trong lòng!

(Huế, 2-1938)

BA TIẾNG

Nghĩa đời trong ba tiếng: Máy điện giục gầm gù Chuông đạo hát vô tư Kiểng tù khua gắt gỏng Mỗi tiếng riêng một giọng Mỗi giọng riêng một lời.

Máy bảo: “Đổ mồ hôi Hay dầu sôi nước mắt Rã rời tay cũng mặc Mi phải suốt đời mi Làm nữa, phải làm đi Không một giây ngừng nghỉ”. Chuông khuyên, lời uỷ mị: “Con, nhận khổ đời con Để nhẹ thoát linh hồn Thiên đàng trong nhẫn nhục Oán thù là địa ngục. Cười vui theo gió quên”.

Và kiểng doạ: “Nằm yên Phải cúi đầu khuất phục Đây thành lao cửa ngục Đây xiềng xích, gông cùm Đây mũi sũng, làn gươm Chết, nếu mi đòi sống”.

Kiểng tù khua gắt gỏng Máy điện giục gầm gừ Chuông đạo hát vô tư: Nghĩa đời trong ba tiếng.

(Xà lim Quy Nhơn, tháng 8-1941)

BÀ MÁ HẬU GIANG

Trời Hậu Giang, tù và dậy rúc Phèng la kêu, trống giục vang đồng Đường quê đỏ rực cờ hồng Giáo lê sáng đất, tầm vông nhọn trời Quyết một trận, quét đời nô lệ Quăng máu xương, phá bẻ xiềng gông!

Hỡi ôi! Việc chửa thành công Hôm nay máu chảy đỏ đồng Hậu Giang Giặc lùng, giặc đốt xóm làng Xác xơ cây cỏ, tan hoang cửa nhà Một vùng trắng bãi tha ma Lặng im, không một tiếng gà gáy trưa Có ai biết, ai ngờ trong đó Còn chơ vơ một ổ lều con Đạn bom qua, hãy sống còn Núp sau lưng rộng một hòn đá to. Có ai biết trong tro còn lửa Một má già lần lữa không đi Ở đây sóng gió bất kỳ Má ơi, má ở làm chi một mình ? Rừng một dải U Minh tối sớm Má lom khom đi lượm củi khô Ngày đêm củi chất bên lò Ai hay má cất củi khô làm gì? Hay má lẫn quên vì tuổi tác Hay má liều một thác cho yên ?

Bỗng đâu một buổi mai lên Trên đường quê ấy qua miền nghĩa quân Một tán quỷ rần rần rộ rộ Mắt mèo hoang, mũi chó, râu dê Súng trường nhọn hoắt lưỡi lê Khét nồng khí chết, tanh dề máu oan! Chúng rảo bước. Lính quan nện gót Mắt nhìn quanh lục mót dạng người Đồng không, lạnh vắng, im hơi Chỉ đôi bóng quạ ngang trời loáng qua Ách là! Thằng quan ba dừng bước Rút ống dòm, và ngước mắt nheo Xa xa, sau lớp nhà xiêu Một tia khói nhỏ ngoằn ngoèo bay lên…

Hắn khoái trá cười điên sằng sặc Nhe hàm răng sáng quắc như gươm Vẫy tay lũ tớ gườm gườm Như bầy chó đói chực chồm miếng ăn. Rồi lặng lặng bước chân hùm sói Tiến dần lên tia khói, vây quanh…

Má già trong túp lều tranh Ngồi bên bếp lửa, đun cành củi khô Một mình má, một nồi to Cơm vừa chín tới, vùi tro, má cười…

Chết! Có tiếng gì rơi sột soạt ? Má già run, trán toát mồ hôi Chạy đâu ? Thôi chết, chết rồi! Gót giày đâu đã đạp rơi liếp mành. Một thằng cướp, mắt xanh mũi lõ Đốc gươm dài tuốt vỏ cầm tay Rung rinh bậc cửa tre gầy Nghênh ngang một ống chân đầy lối đi!

Hắn rướn cổ, giương mi, trơn mắt Như hổ mang chợt bắt được mồi Trừng trừng trông ngược trông xuôi Trông vào bếp lửa: Một nồi cơm to. Hắn rống hét: “Con bò cái chết! Một mình mày ăn hết này sao ? Đừng hòng che được mắt tao Khai mau, du kích ra vào nơi đâu ? Khai mau, tao chém mất đầu!” Má già lẩy bẩy như tàu chuối khô Má ngã xuống bên lò bếp đỏ Thằng giặc kia đứng ngõ trừng trừng Má già nhắm mắt, rưng rưng “Các con ơi! ở trong rừng U Minh Má có chết, một mình má chết Cho các con trừ hết quân Tây!” Thằng kia bỗng giậm gót giày Đạp lên đầu má: “Mẹ mày, nói không?” Lưỡi gươm lạnh toát kề hông “Các con ơi! Má quyết không khai nào!” Sức đâu như ngọn sóng trào Má già đứng dậy, ngó vào thằng Tây Má hét lớn: “Tụi bay đồ chó! Cướp nước tao, cắt cổ dân tao! Tao già không sức cầm dao Giết bay, có các con tao trăm vùng! Con tao, gan dạ anh hùng Như rừng đước mạnh, như rừng chàm thơm! Thân tao chết, dạ chẳng sờn!” Thương ôi! Lời má lưỡi gươm cắt rồi! Một dòng máu đỏ lên trời Má ơi, con đã nghe lời má kêu! Nước non muôn quỷ ngàn yêu Còn in bóng má sớm chiều Hậu Giang.

(Đầu năm 1941)

CHIỀU

Lão ngồi bên cửa sổ Trong nắng nhạt chiều thu Còng lưng đan chiếc rổ Mai bán lấy vài xu.

Bàn tay khô lẩy bẩy Kéo mũi lạt tre vàng Theo điệu buồn run rẩy Trên làn môi khô khan

Cho tới khi chiều tắt Đôi ngọn lá vàng rơi Vô tình qua trước mắt Lão buông lạt trông trời

Từ lâu như thế mãi Vẫn không nói không cười Lão ngồi đan chậm rãi Hy vọng của ngày mai…

(Huế tháng 10-1938)

CON CÁ CHỘT NƯA

Năm sáu ngày mệt xỉu Thuốc làm khuây mấy điếu Vài ba hớp nước trong Suy nghĩ chuyện bao đồng Vẫn không ngoài chuyện đói. Đầu sân, canh bốc khói Chén cá nức mùi thơm Lên họa với mùi cơm Sao mà như cám dỗ! Muốn ngủ mà không ngủ Cái bụng cứ nằn nì: “Ăn đi thôi, ăn đi” Chết làm chi cho khổ!” Nghe hắn thầm quyến rũ Tôi đỏ mặt bừng tai: “Im đi cái giọng mày Tao thà cam chịu chết!” Hắn nằm im đỡ mệt Rồi tha thiết van lơn: “Đời mới hai mươi xuân Chết làm chi cho khổ!” Hắn nói to nói nhỏ Kể lể chuyện đê hèn Tôi vẫn cứ nằm yên Hắn liền thay chiến thuật: “Thôi thì thôi: cứ vật Nhưng phải ráng cầm hơi Theo với bạn với đời Cho đến ngày kết qủa. Ăn đi vài con cá Năm bảy cái chột nưa Có ai biết ai ngờ? Thế vẫn tròn danh dự Không can chi mà sợ Có hôi miệng hôi mồm Còn có nước khi hôm Uống vô là sạch hết!” Lần này tôi thú thiệt: Lời hắn cũng hay hay Lý sự cũng đủ đầy Nghe ra chừng phải quá! Ăn đi vài con cá Năm bảy cái chột nưa Có ai biết, ai ngờ Thế vẫn tròn danh dự Nhưng mà tôi lưỡng lự Suy nghĩ rồi lắc đầu Đành không ai biết đâu Vẫn không làm thế được! Từ khi chân dấn bước Trên con đường đấu tranh Tôi sẵn có trong mình Đôi mắt thần: chủ nghĩa. Đã đứng trong đoàn thể Bềnh vực lợi quyền chung Sống chết có nhau cùng Không được xa hàng ngũ Không thể gì quyến rũ Mua bán được lương tâm Danh dự của riêng thân Là của chung đồng chí Phải giữ gìn tỉ mỉ Như tròng mắt con ngươi Đến cạn máu tàn hơi Không xa rời kỉ luật Phải trải lòng chân thật Không một nét quanh co Không một bóng lờ mờ Không một nhăn ám muội! Bụng nghe chừng biết tội Từ đó hết nằn nì Không dám thở than chi Và tôi cười đắc thắng.

CON CHIM CỦA TÔI

Nó chết rồi, con chim của tôi Con chim sẻ sẻ mới ra đời Hôm qua nó hãy còn bay nhảy Chỉ một ngày giam, đã chết rồi!

Tôi muốn cô đơn dịu bớt sầu Nên tôi yêu nó có gì đâu! Tình thương vô ý gây nên tội Tôi đã tù, sao bắt nó tù ?

Sao nỡ dù trong giây phút thôi Bắt con chim nhỏ hận câm lời Sao không trả nó về mây gió Cho nó say sưa uống ánh trời ?

Tôi dẫu dành cơm mớm nó ăn Đủ làm sao được: thiếu không gian! Sao tôi không hiểu, sao không hiểu ? Để tội tình chưa, nó chết oan!

(Xà lim số 1, lao Thừa Thiên | tháng 5-1939 )

DẬY MÀ ĐI

Dậy mà đi! Dậy mà đi! Đừng tiếc nữa, can chi mà tiếc mãi ? Ai chiến thắng mà không hề chiến bại Ai nên khôn mà chẳng dại đôi lần ? Huống đường đi còn lắm bước gian truân Đây chưa phải trận sau cùng chiến đấu! Thì đứng dậy, xoa tay và tự bảo: Chỉ còn đây sức lực hãy còn đây! Lòng không nghèo tin tưởng ở tương lai Chân có ngã thì đứng lên, lại bước. Thua ván này, ta đem bầy ván khác, Có can chi, miễn được cuộc sau cùng Dậy mà đi, hy vọng sẽ thành công Rút kinh nghiệm ở bao lần thất bại: Một lần ngã là một lần bớt dại Để thêm khôn một chút nữa trong người. Dậy mà đi, hỡi bạn dân nghèo ơi!

(Tháng 5-1941)

DỬNG DƯNG

Du khách bảo đây vườn kín đáo Với hương dìu dịu, ý ngàn xưa Thời mây xanh nhạt màu hư ảo Đây xứ mơ màng, đay xứ thơ…

Cô gái thẫn thờ vê áo mỏng, Nghiêng nghiêng vành nón dáng chờ ai Ven bờ sông phẳng con đò mộng Lả lướt đì về trong gió mai…

Thành quách trăm năm sầm mặt lạnh Ngọn cờ uể oải vật vờ lay Lâu đài đường bệ màu kiêu hãnh Áo gấm hài nhung cánh phượng bay.

Ta nện gót trên đường phố Huế Dửng dưng không một cảm tình chi Không gian sặc sụa mùi ô uế Mà nước dòng Hương mãi cuốn đi…

Ý chết đã phơi vàng héo úa Mùa thu lá sắp rụng trên đường Mơ chi ảo mộng ngàn xưa nữa ? Cây hết thời xanh đến tiết vàng!

Ai tưởng ngàn năm nương đất ấy Mầm non thêm nhựa, lá thêm tươi Ôi mỉa mai hồn ta chỉ thấy Rêu hèn sống gửi nhánh khô thôi.

Ai tưởng thiên đường sao nhấp nhánh Tài hoa tinh kết, ngọc long lanh Ta chỉ thấy nơi đây mồ lạnh Chôn linh hồn đắm đuối hư danh.

(Huế, tháng 5-1938)

GIỜ QUYẾT ĐỊNH

Không thể nữa, lưng chừng hay tính toán Trọn đời ta rút gọn ở giờ này. Bão đã rốc thổi già trên biển loạn Sống là đây mà chết cũng là đây

Không thể nữa, lơi chèo hay quay lái Đằng sau kia còn bãi cát nào đâu ? Chỉ ghê gớm núi chồm trên sóng dại Chực quăng ta vào mỏm đá nhô đầu

Không thể nữa cầu xin êm gió nước: Gió vô tri và nước cũng điên cuồng Phật vẫn lặng như ngàn năm thủa trước Và Trời hay Thiên chúa chỉ hư không

Không thể nữa, không bao giờ được nữa! Đoàn ghe ta chỉ sống ở trăm tay Bão cố xé cho đoàn ta tan rã Thì mau lên, riết chặt mối ngàn dây!

Xích sát lại, cập kề nhau vững chắc Dầu sóng tung hay gió quật thâm người Da rét, mặc! Tả tơi quần áo, mặc Phải gắng lên: mỗi đứa chúng mình ơi!

Tay bình tĩnh cứ ghìm ôm vững lái Còn bao nhiêu cứ cắm cổ bơi chèo Không một tiếng thở dài buông rã rợi Không một lời để chán nản thầm gieo!

Dầu phải chết một phần ta, cứ chết! Không kêu ca, không tiếc hối, than phiền. Quyết không để cả đoàn tan nát hết. Bạn thuyền ơi! Nỗ lực bơi chèo lên!

(Tháng 4-1940)

HAI ĐỨA TRẺ

Tôi không dám mời anh đi xa lạ Tìm đau thương trong xã hội điêu tàn Kể làm sao cho hết cảnh lầm than Lúc trái ngược đã tràn đầy tất cả!

Này đây anh một bức tranh gần gũi: Nó thô sơ? Có lẽ. Nhưng trung thành. Nó tầm thường? Nhưng chính bởi hồn anh Chê chán kẻ bị đời vui hắt hủi.

Hai đứa bé cùng chung nhà một tuổi Cùng ngây thơ, khờ dại, như chim con Bụi đời dơ chưa vẩn đục hồn non Cùng trinh tiết như hai tờ giấy mới.

Ồ lạ chửa! Đứa xinh tròn mũm mĩm Cười trong chăn và nũng nịu nhìn me. Đứa ngoài sân, trong cát bẩn bò lê Ghèn nhầy nhụa, ruồi bu trên môi tím!

Đứa chồm chập vồ ôm li sữa trắng Rồi cau mày: “Nhạt lắm! Em không ăn!”. Đứa ôm đầu, trước cổng đứng treo chân Chờ mẹ nó mua về cho củ sắn!

Đứa ngây ngất trong phòng xanh mát rượi Đây ngựa nga, đây lính thổi kèn Tây. Đứa kia thèm, giương mắt đứng nhìn ngây Không dám tới, e đòn roi, tiếng chưởi!

Vẫn chưa hết những cảnh đời đau khổ Nhưng kể làm chi nữa, bạn lòng ơi! Hai đứa kia như sống dưới hai trời Chỉ khác bởi không cùng chung một tổ:

Đứa vui sướng là đứa con nhà chủ Và đứa buồn, con mụ ở làm thuê.

(Huế, tháng 10-1937)

HỒ CHÍ MINH

Hồ Chí Minh Người lính già Đã quyết chiến hy sinh Cho Việt Nam độc lập Cho thế giới hoà bình! Người đã sống nǎm mươi nǎm vũ bão Vì nhân loại Người quyết dâng xương máu Vì giang sơn Người quyết dứt gia đình!

Hồ Chí Minh Người đã quyết Mặc phong ba giá tuyết Mặc gươm súng xiềng gông Làm tên quân cảm tử đi tiên phong

Đánh trăm trận, thề trăm phen quyết thắng! Bao thất bại dẫu xát lòng cay đắng Hồn vẫn tươi vui, thơm ngát tình đời Bước trường chinh dầu mỏi gối khan hơi Tim gang thép vẫn bừng bừng lửa chiến Cờ đã phất, phải gương cao quyết tiến! Người xông lên Và cả đoàn quân, thừa huyết khí thanh niên Rập bước tiến bên người Cha anh dũng. Tiếng Người thét Mau lên gươm lắp súng! Và cả đoàn quân Đã bao nhiêu nǎm tháng trải phong trần Mắt sáng quắc tay xanh loè mã tấu Vụt ào lên quyết hy sinh chiến đấu Diệt cường quyền! Ôi sức mạnh vô biên! Hồ Chí Minh Hỡi ngọn đuốc thiêng liêng Trên đầu ta, ngọn cờ dân tộc Trǎm thế kỷ trong tên Người: Ái Quốc Bạn muôn đời của thế giới đau thương! Chúng tôi đây Lớp con cháu trên đường Gươm tuốt vỏ, súng cầm tay, xốc tới Ngọn cờ đỏ sao vàng bay phấp phới Nước non Hồng vang dội Tiến quân ca

Hồ Chí Minh Người trẻ mãi không già!

(26-8-1945)

HI VỌNG

Liên Xô nở trước đời tôi ba tuổi Hai mươi xuân gội nhựa ướt đầu xanh Có bao nhiêu đem khởi cuộc hành trình Tôi chất cả vào rương còn lưng lẻo Ồ vui quá! Rộn ràng trên vạn nẻo Bốn phương trời và sau dấu muôn chân Cũng như tôi, tất cả tuổi đương xuân Chen bước nhẹ trong gió đầy ánh sáng Tay hái sắc giầu như trăm móng ráng Đường thơm tho như mật bộng trưa hè Không gian hồng như giấc mộng đê mê Tim bồng bột hát những lời âu yếm…

Anh, bước lại cùng tôi, ta sẽ nếm Bên đường đây, đôi ba trái ngọt hiền Vui ăn đi! Có lẽ một bà tiên Đã để đó cho những hồn thanh khiết Khoan khoái chút như trong ba bữa tết Rồi đứng lên, ta lại bước vang đường Toả đầy nơi hơi mát của muôn sương Và của gió nhịp tưng bừng linh hoạt! Cứ như thế, cho tối ngày giải thoát Cả loài ta. Và khi đó. Tự nhiên Sẽ trố nhìn, ngơ ngác, lớp thanh niên Xây thế giới cao quá trời xa thẳm.

(1-8-1938)

HUẾ THÁNG TÁM

Huế trầm mặc hôm nay sao khác khác Những mắt huyền ngơ ngác hỏi thầm nhau Chân nôn nao như khách đợi mong tàu Bước dò bước, không biết sau hay trước? Tim hồi hộp, vì sao? Ai hen ước; Ai đang về? Dáng đó thấp hay cao? Mắt sáng ngời, như lửa hay như sao? Người hay mộng? Ngoài vào hay trong tới? Giáng từ trên hay là vươn từ dưới? Huế xôn xao lo lắng, những đêm mơ Khát khao hoài, như cô gái mong chờ Sau cửa hé, người yêu chưa biết mặt… Trên hương giang mênh mang đò lạnh ngắt Tiếng đàn im Ca kỹ nép phương nào? Trăng thì thầm chi với sóng lao xao… Đức Kim Thượng đêm nay trong ngọc điện Ngự lên lầu, trông lên cao xao xuyến Muôn vì sao… Lạnh lẽo thấm hoàng bào Người rùng mình, tưởng đứng đỉnh cù lao Nổi cô độc giữa gió triều biến động, Đôi gốc đại nghiêng nghiêng tàn lay bóng Sầu thâm cung vờ vật dưới chân chầu Người đứng đây. Trăm họ đang về đâu? Đình thần đó, rầu rầu thân lá trắng Quá khứ nặng đè xuống đầu cúi lặng… Một gai vàng không thể thắng cả giang sơn! Lòng muôn dân rần rật lửa căm hờn Máu giải phóng đã sôi dòng nhân loại! Người phải xuống, đến nay, đêm chiến bại Để toàn dân chiến thắng giữ ngôi son! Người phải lui, cho Dân tiến, Nước còn Dân là chủ, không làm nô lệ nữa! Hãy mở mắt: Quanh hoàng cung biển lửa Đã dâng lên, ngập Huế đỏ cờ sao Mở mắt trông: Trời đất bốn phương chào Một dân tộc đã ào ào đúng dậy!

Chừ đây Huế, Huế ơi! Xiềng gông xưa đã gãy Hãy bay lên! Sông núi của ta rồi! Nước mắt ta trào, búp mí, tràn môi Cổ ta ré trăm trận cười, trận khóc! Ta ôm nhau, hôn nhau từng mái tóc Hả hê chưa, ai bịt được mồm ta? Ta hét huyên thiên, ta chạy khắp nhà Ai dám cấm ta say, say thần thánh? Ngực lép bốn nghìn năm, trưa nay cơn gió mạnh Thổi phồng lên. Tim bỗng hóa mặt trời Có con chim nào trong tóc nhảy nhót hót chơi Ha! Nó hót cái gì vui vui nghe thiệt ngộ Gió gió ơi! hãy làm giông làm tố Cuốn tung lên cờ đỏ máu thơm tơi Vàng vàng bay, đẹp quá, sao sao ơi Ta ngã vật trong dòng người vuộn thác Ôi thiên đường! Tai miên man lắng nhạc Từ muôn phương theo gót nện rầm rầm Việt Nam! Việt Nam! Việt Nam muôn năm!

(1945)

KHI CON TU HÚ

Khi con tu hú gọi bầy, Lúa chiêm đang chín trái cây ngọt dần, Vườn ươm dậy tiếng ve ngân, Bắp rây vàng hạt đầy sân nắng đào, Trời xanh càng rộng càng cao, Đôi con tu hú lộn nhào từng không…

Ta nghe hè dậy bên lòng, Mà chân muốn đạp tan phòng hè ôi. Ngột làm sao, chết uất thôi, Con chim tu hú ngoài trời cứ kêu.

LAO BẢO

Đèo cao vút vươn mình trong lau xám Đá uy nghiêm trầm mặc dưới trời tro Gió nói gì với rừng sâu u ám Đường sao run, tê tái cả hồn thơ!

Xe dừng lại! Tường ai xây tháp núi ? Một thành trì đổ nát những ngày xưa Của một giống dân vùi trong máu bụi Nay điêu tàn, khối đá đứng chơ vơ ?

Vũng nước đọng ven bờ hoen sắc gạch Đàn muỗi rừng huyên náo vù vù bay Chao hiu quạnh! Trên vùng khô đỏ chạch Không vết chân, không một dấu đường cày.

Là Lao Bảo, chốn này đây, Lao Bảo Tên đun sôi sùng sục tuỷ xương tàn Là nơi đây, nấm mồ bao khối não Là nơi đây, huyết ứ dưới lời than!

Là nơi đây, pháp trường thân chiến sĩ Nát bầm da quằn quại là nơi đây Roi đế quốc, báng súng trường quất xé Thịt hy sinh của những kiếp đi đầy!

Nhắm mí mắt: chờn vờn trong đêm tối Nhánh xương khô khua rợn cả lòng tôi Tim không khóc, nhưng sôi lên, dữ dội Sóng máu hờn nào uất khí tanh hôi.

Hỡi chiến sĩ rữa tan trong mả loạn Hãy về đây trong đáy giếng hồn tôi! Hãy về đây những ảnh hình ly tán Nấu sôi niềm oán hận của muôn đời

Cho tôi hưởng tinh thần hăng chiến đấu Cho da tôi dày dạn với ngày mai Cho tôi hiến đến cuối cùng suối máu Để nhuộm hồng bao cảnh xám bi ai!

(6-1938)

LÃO ĐẦY TỚ

Lão trương hai bàn tay Nhìn tôi và trắng trợn: “Tôi không hay đùa bỡn, Làm việc quá trâu cày

Đến già, còn bửa củi Gánh nước, cuốc vườn cau Đất bụi lấm đầy đầu Mà chủ còn hất hủi!

Như cái kiếp ăn mày Ngồi ăn trang góc xó Buồn thiu như con chó Áo rách chẳng ai may

Quần rách giơ tuốt cả! Lạnh thì nằm chòng queo Trơ trụi như con mèo Không có vài tấm rạ!”

Tôi riết chặt bàn tay Của lão: “Bao nhiêu nỗi Đau buồn và tức tối Sẽ tan biến ngày mai…

Ông đã nghe ai nói Có một xứ mênh mông Nửa tây và nửa đông Mạnh giầu riêng một cõi ?

Nơi không vua, không quan Không hạng người ô uế Không hạng người nô lệ Sống đau xót, lầm than.

Nơi tiêu diệt lòng tham Không riêng ai của cải Hàng triệu người thân ái Cùng chung sức nhau làm

Để cùng nhau vui sướng Ai già nua tật nguyền Thì cứ việc ngồi yên Đã sẵn tiền nuôi dưỡng”.

Lão ngơ ngác nhìn tôi Rối rít: “Ồ hay nhỉ! Ai già nua được nghỉ Cũng no ấm trọn đời ?

Ai cũng có nhà cửa Cũng sung sướng bằng nhau ? Đã không ai đè đầu Làm chi có đầy tớ ?

Cậu bảo: Cũng không xa ? - Nước Nga ? - Ờ nước ấy”. Và há mồm khoan khoái Lão ngồi mơ nước Nga…

(Tháng 6-1938)

MỒ CÔI

Con chim non rũ cánh Đi tìm tổ bơ vơ Quanh nẻo rừng hiu quạnh Lướt mướt dưới dòng mưa.

Con chim non chiu chít Lá động khóc tràn trề Chao ôi buồn da diết Chim ơi biết đâu về.

Gió lùa mưa rơi rơi Trên nẻo đường sương lạnh Đi về đâu em ơi Phơi thân tàn cô quạnh!

Em sưởi trong bàn tay Cho lòng băng giá ấm Lìa cành lá bay bay Như mảnh đời u thảm!

Con chim non không tổ Trẻ mồ côi không nhà Hai đứa cùng đau khổ Cùng vất vưởng bê tha

Rồi ngày kia rã cánh Rụi chết bên đường đi… Thờ ơ con mắt lạnh Nhìn chúng: “Có hề chi!”.

(Huế, tháng 10-1937)

MỘT TIẾNG RAO ĐÊM

Ai ăn bánh bột lọc không ? Tiếng rao sao mà ướt lạnh tê lòng! Không phải giọng của một hầu đứng tuổi Cao thánh thót hay rồ khan gió bụi Đây âm thanh của một cổ non tơ Mà giây ngân còn vương vẫn dại khờ Trên môi mỏng hãy thơm mùi sữa mẹ. Tiếng rao nhỏ của một em gái bé Không vang lâu, chỉ vừa đủ rao mời Mà giọng còn non quá, yếu dần hơi Nên cái bánh nửa chừng ra cái bén Thôi cũng được, tiếng em vừa ngon đến Rao đi em, kẻo nữa quá khuya rồi… Anh nằm nghe qua cửa khám, xa xôi Tiếng em bước trên đường đêm nho nhỏ Nhưng cũng đủ cho lòng anh lắng rõ. Anh thấy em, mình gió thổi nghiêng nghiêng Như cây dương liễu nhỏ tóc chưa viền Manh áo mỏng che không kín ngực Đầu không nón, bụi sương thầm chấm ướt Đuôi tóc chuôi chừng bảy tám năm thôi! Ấy chân em leo lên bước đường đời Ngày tháng đó trong mủng vài chục bánh. Gia tài đó, mấy đồng xu mỏng manh, Biết bao giờ mà sướng được em ơi! Có ai thương một em bé giữa trời Mà thương nữa cũng đôi người lơ đễnh Kêu em lại, mua cho vài chiếc bánh Trả vài xu và thoa má, ngọt ngào “Ồ cái con bé nó mới ngoan sao Chừng ấy tuổi đã làm ăn bán dạo!”

Và con bé đi rồi, tình mới đậu Chưa nồng trên lòng khách, đã phôi pha Theo dáng hình sương khuất, tiếng rao xa…

(Xà lim Quy Nhơn, tháng 11-1941)

NHỚ ĐỒNG

(Tặng Vịnh)

Gì sâu bằng những trưa thương nhơ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò

Đâu gió cồn thơm đất nhả mùi Đâu ruồng che mát thở yên vui Đâu từng ô mạ xanh mơn mởn Đâu những nương khoai ngọt sắn bùi ?

Đâu những đường con bước vạn đời Xóm nhà tranh thấp ngủ im hơi Giữa dòng ngày tháng âm u đó Không đổi, nhưng mà trôi cứ trôi…

Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh Ôi ruộng đồng quê thương nhớ ơi!

Đâu những lưng cong xuống luống cày Mà bùn hy vọng nức hương ngây Và đâu hết những bàn tay ấy Vãi giống tung trời những sớm mai ? Đâu những chiều sương phủ bãi đồng Lúa mền xao xác ở ven sông Vẵng lên trong tiếng xe lùa nước Một giọng hò đưa hố não nùng

Gì sâu bằng những trưa thương nhớ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!

Đâu dáng hình quen, đâu cả rồi Sao mà cách biệt, quá xa xôi Chao ôi thương nhớ, chao thương nhớ Ôi mẹ già xa đơn chiếc ơi!

Đâu những hồn thân tự thuở xưa Những hồn quen dãi gió dầm mưa Những hồn chất phác hiền như đất Khoai sắn tình quê rất thiệt thà!

Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi Băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời Vơ vẫn theo mãi vòng quanh quẩn Muốnn thoát, than ôi, bước chẳng rời

Rối một hôm nào, tôi thấy tôi Nhẹ nhàng như con chim cà lơi Say đồng hương vui ca hát Trên chín tầng cao bát ngát trời…

Cho tới chừ đây, tới chừ đây Tôi mơ qua cửa khám bao ngày Tôi thu tất cả trong thầm lặng Như cánh chim buồn nhớ gió mây.

Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh Ôi ruộng đồng quê thương nhớ ơi!

(Tháng 7-1939)

NHỚ NGƯỜI

Khi con hổ thênh thang trong rú rậm Say hương cây bỗng mắc cạn giăng thầm Nằm dài lưng trong cũi sắt trăm năm Nó có nhớ buôn chăng: xa bóng núi ? Cũng như nó, sa chân vào ngục tối Sao mà ta tha thiết nhớ rừng nguờ! Nhớ bạn đời trai trẻ dậy xuân tươi Trong nét rắn của thân hình vạm vỡ Nhớ những mắt thơ ngây nhìn bỡ ngỡ Dưới hàng mi mở rộng chân trời hồng…

Nhớ những lời mong ước toả lên không: Ôi đẹp đẽ, những linh hồn hăm hở Săn đón bạn không cần chi mặc cả Nhọc bao nhiêu và giá bạn bao nhiêu Miễn thêm đông, thiệt mấy cũng lời nhiều Ôi ngạo mạn là lòng người tuổi trẻ! Tiêu hoang thế vẫn dồi dào sức khoẻ Giàu đức tin nên vẫn thấy đời vui Cả tương lai ngào ngạt vị thơm bùi, Bước một bước, tưởng thêm gần thế giới Của Bình đẳng, Tự do và Bác ái Ồ những trái tim trong tựa thuỷ tinh Giống nhau sao những gương mặt hiền lành

Ta nhớ lắm, hởi bạn đời yêu dấu Con muôn thủa của tinh thần chiến đấu Kiến trúc sư của xã hội ngày mai! Cháy lòng ta nỗi nhớ, bạn đời ơi! Chim trên mái kêu nhau về tổ ở Chờ đây một mình ta sau cánh cửa Đi vẫn vơ theo bốn vách xà lim Ôi cô đơn thấm lạnh cả tâm tình Nghe bên cạnh tiếng ngáp dài ngao ngán…

(Lao Thừa Thiên, tháng 5-1939)

NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CHẾT

(Kính tặng anh Nguyễn Chí Diển)

Anh với tôi giữa bốn tường vôi lạnh Lặng nhìn nhau, lựa phải nói năng chi! Anh nghe thu rứt lá gọi đời đi Tôi thấy cả một mùa xuân bước lại. Anh là một thuỷ thủ già vững tay lái Tôi, bên anh là bạn mới cầm chèo Gần nhau đây mà xa biết bao nhiêu Giữa hai đứa mênh mông là biển rộng!

Thuyền anh đã bao lần theo ngọn sóng Trôi điêu linh trên vực mặn không cùng Cánh buồm xưa kiêu hãnh gạt cuồng phong Nay tơi tả rủ dòng trên cột lỏng Và mạn ván miên man theo nhịp sóng Chiều hôm nay giông tố giạt vô bờ Chiều hôm nay, trên bãi đá chơ vơ Tôi đứng ngó thuyền anh trơ xác chết Ôi trong đó biết bao ngày oanh liệt!

Chết hay không, nhân loại, những linh hồn Đã từng đau khổ lắm, đã tiêu non Tất cả máu củn một thời trai trẻ Để đem lại cho Người ngày mới mè ? Không! Không! Không! Anh không chết. Trong tôi Ý đời anh đã nãy lộc đâm chồi Trong cân não của một loài cơ cực Anh đương sống với bao nhiêu sinh lực Của thân cây đương buổi nhựa lên cành!

Kim nam châm đã hướng dẫn đời anh Tôi sẵn có trong tay từ thuở ấy Đường đi đó, nhổ sào lên tôi lái Chiếc thuyền tôi vui lướt giữa muôn thuyền Nào cần chi biển rộng dẫu bình yên Hay ghê gớm nổi cồn cao sóng dữ Tôi cứ lái cho tới ngày mệt lử Một chiều kia, dù lại cũng như anh Trở về đây trong mạn ván tan lành Giữa lúc những thuyền kia lướt tới.

(Mùa thu 1938)

NHƯ NHỮNG CON TÀU

Khi ta đã say mùi hương chân lý Đời đắng cay không một chút ngọt bùi Đời đau buồn không một tiếng cười vui Đời đen tối phải đi tìm ánh sáng

Ta bước tới. Chỉ một đường: Cách mạng Vững lòng tin sẽ nắm chắc thành công Như những con tàu giữa biển mênh mông Còn xa đất, vẫn tin ngày cập bến.

Cũng có lẽ, hỡi bạn đời yêu mến Bờ đương mờ, hải cảng vẫn còn xa Có lẽ nhiều mỏm đá với phong ba Sẽ đánh đắm một đôi tàu mỏng mang!

Đời tranh đấu có bao giờ yên tĩnh Bạn đường ơi! Nhưng nếu chí bình sinh Ta đem phơi trải với dạ chung tình Với huyết khí của tinh thần mãnh liệt ?

Sự sống đã phát sinh từ cái chết Thì gian nguy hiểm nạn có hề chi! Ta hãy là đoàn chiến hạm ra đi Hùng dũng tiến, đạp muôn đầu ngọn sóng Tương lai đó, trước mặt ta, biển rộng Trên đầu ta, lồng lộng gió trời cao!

Rồi mai đây, giữa một buổi xuân đào Ta sẽ tới ru mình trong vịnh bạc.

(1938)

TỪ ẤY

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ Mặt trời chân lý chói qua tim Hồn tôi là một vườn hoa lá Rất đậm hương và rộn tiếng chim…

Tôi buộc lòng tôi với mọi người Để tình trang trải với trăm nơi Để hồn tôi với bao hồn khổ Gần gũi nhau thêm mạnh khối đời.

Tôi đã là con của vạn nhà Là em của vạn kiếp phôi pha Là anh của vạn đầu em nhỏ Không áo cơm, cù bất cù bơ…

(7-1933)

TÂM TƯ TRONG TÙ

Cô đơn thay là cảnh thân tù! Tai mở rộng và lòng sôi rạo rực Tôi lắng nghe tiếng đời lăn náo nức Ở ngoài kia vui sướng biết bao nhiêu! Đây âm u đôi ánh lạt ban chiều Len nhè nhẹ qua rào ô cửa nhỏ Đây lạnh lẽo bốn tường vôi khắc khổ Đây sàn lim, manh ván ghép sầm u…

Cô đơn thay là cảnh thân tù! Tai mở rộng và lòng sôi rạo rực Tôi lắng nghe tiếng đời lăn náo nức Ở kia vui sướng biết bao nhiêu! Nghe chim reo trong gió mạnh lên triều Nghe vội vã tiếng dơi chiều đập cánh Nghe lạc ngựa rùng chân bên giếng lạnh Dưới đường xa nghe tiếng guốc đi về…

Ôi! Hôm nay sao nhựa sống tràn trề Trong những tiếng nghe chừng quen thuộc quá! Nghe gió xối trên cành cây ngọn lá Nghe mênh mang sức khoẻ của trăm loài Tôi mơ hồ nghe tất cả bên ngoài Đang ríu rít giữa một trời rộng rãi Đang hút mật của đời sây hoa trái Hương tự do thơm ngát cả ngàn ngày… Ôi! Bao nhiêu ảo tưởng của hồn ngây Tôi phút bỗng như quên đời thê thảm Ở ngoài kia… biết bao thân tù hãm Đọa đầy trong những hố thẳm không cùng Tôi chiều nay giam cấm hận trong lòng Chỉ là một giữa loài người đau khổ Tôi chỉ một con chim bé nhỏ Vứt trong lồng con giữa một lồng to Chuyển đời quay theo tiếng gọi tự do Tôi chỉ một giữa muôn người chiến đấu Vẫn đứng thẳng trên đường đầy lửa máu Chân kiêu căng không thoái bộ bao giờ! Tôi, hôm nay, dầu xa tạm ngọn cờ Hồn tranh đấu vẫn còn thôi thúc não! Nơi đày ải là Đắc Pao, Lao Bảo Là Côn Lôn thế giới của ưu phiền ? Tôi sẽ cười như kẻ sẵn lòng tin Giữ trinh bạch linh hồn trong bụi bẩn Tôi chưa chết, nghĩa là chưa hết hận Nghĩa là chưa hết nhục của muôn đời Nghĩa là còn tranh đấu mãi không thôi Còn trừ diệt cả một loài thú độc!

Có một tiếng còi xa trong gió rúc…

(Xà lim số 1, Lao Thừa Thiên, 29-4-1939)

TƯƠNG TRI

Anh không hỏi từ đâu Em lạc loài trôi tới Hỏi mà chi em hỡi Càng thêm tủi lòng nhau!

Anh đã biết rằng em Sống rày đây mai đó Trong bụi đời sương gió Bên xó chợ chân thềm.

Chiều hôm nay gió lạnh Đẩy em tới buồng anh Em ơi nghèo không bánh Anh chỉ có chút tình…

Anh nhìn em không nói Nhẹ nhẹ để bàn tay Trên đầu non tóc rối Rũ rợi xõa ngang mày.

Nhìn anh không chớp mắt Em chẳng nói năng gì Hai đứa con phiêu bạt Bữa ni thành tương tri…

(Huế, 11-1937)

THÁP ĐỔ

Ai lẩn thẩn đem màu tươi hoa lá Rắc trên cành khô chết nhựa trong cây ? Ai khờ dại nhặt từng viên gạch rã Băng bó sườn cổ tháp đã lung lay ?

Cây dù gượng xanh lại ngày xuân cũ Tháp dù mong hàn lại vết phong sương Mộng ảo tất! Gió lùa cây xiêu đổ Tháp chênh vênh tan sập dưới chân tường

Thi sĩ hỡi! Đi tìm chi vơ vẩn Trong hồn già đã chết những yêu mơ ? Có lành đâu vết thương đầy oán hận Có tan đâu khi uất tự bao giờ ?

Này hãy nghe cả lâu đài xã hội Chuyển rung trong biển máu ngập tràn trề. Này hãy nghe một thời đang hấp hối Trong mồ đêm dĩ vãng sắp lui về.

Hãy cắt đứt những dây đàn ca hát Những sắc tàn vị nhạt của ngày qua Nâng đón lấy màu xanh hương bát ngát Của ngày mai muôn thuở với muôn hoa

(Tháng 3-1938)

TIẾNG CHUÔNG NHÀ THỜ

Mỗi buổi mai lên Trên tường mái phố Chuông nhà thờ đổ Mỗi buổi hoàng hôn Rủ xuống linh hồn Chim hôm vê tổ Chuông nhà thờ đổ…

Tiếng đồng ngân nga Khoan thai bao la Bình yên uỷ mị Dịu dàng mang ý Muôn lời ngọt thương… Ai nằm trong sương Bên đường phố lạnh Áo tàn nửa cánh Cơm thừa nửa mo

Ai dưới đồng khô Buồn lo méo mặt. Thuế sưu chồng chất Nặng ách trâu cày Ai hai bàn tay Dầy chai lắm mỡ Hỡi người bạn thợ Đường đi bước cùng

Có lúc nào không Nghe hồi chuông đổ Mà lòng bớt khổ Mà môi nở cười ? Hay tiếng chuông rơi Buông lời an ủi Càng khua sầu tủi Càng rung oán hờn!

(Xà lim Quy Nhơn, tháng 11-1941)

TIẾNG HÁT ĐI ĐÀY

(Tặng Huỳnh Ngọc Huệ)

Dường qua mấy phố Quy Nhơn Nhà sao trông lại yêu hơn mọi lần Người đi quấn áo chen thân Ờ sao như đã quen thân từ nào?

Xe ơi chậm ngừng giây phút Kẻo nữa rồi đây lại khát khao!

Nhưng nhà đã rải lơ thơ Người đi mấy bóng vẩn vơ trên đường Đồng xanh gợn nhớ quê hương Bơ vơ tiếng hát bên nương nắng chiều

Xa rồi bóng dáng yêu thương cũ Nhạt nhạt ngàn xa buồn cô liêu…

Đương lên xứ lạ Kông Tum Quanh quanh đèo chật, trùng trùng núi cao Thông reo bờ suối rì rào Chi chiều chíu chít, ai nào kêu ai ?

Muốn gầm một tiếng tan u uất Hận bỗng tuôn theo gió thổi dài

Đường lên Đắc Sút, Đắc Pao Đèo leo ngọn thác, cầu treo mặt ghềnh Đìu hiu mấy ải đồn canh Lòng đau lại nhớ các anh những ngày…

Chao ôi, xưa cũng chốn này đây Thân bạn vùi xương dưới gốc mây Roi vụt nát tay bầy lính rợ Máu đầm khoái mắt lũ đồn tây! Mỗi hoàn đá đó bao hoàn huyết Một khúc cầu đây, mấy khúc thây! Hỡi những anh đầu qua trước đó Biết chăng còn lắm bạn đi đày! Đường lên đỉnh núi Đắc Lay Heo heo gió lạnh, sương dày vắng chim Gà đâu gáy động im lìm Mơ mơ mấy xóm tranh chìm trong mây Đồn xa héo hắt cờ bay Hiu hiu phất lại buồn vây vây lòng

Có ai hiểu nổi hờn ghê gớm Trên mắt người trông với núi sương Núi hỡi! Từ đây băng xuống đó Chừng bao nhiêu dặm, mấy đêm đường ?

(Tháng giêng 1942)

TIẾNG HÁT SÔNG HƯƠNG

Trên dòng Hương Giang Em buông mái chèo Trời trong veo Nước trong veo Em buông mái chèo Trên dòng Hương Giang

Trăng lên trăng đứng trăng tàn Đời em ôm chiếc thuyền nan xuôi dòng Thuyền em rách nát Mà em chưa chồng Em đi với chiếc thuyền không Khi mô vô bến rời dòng dâm ô!

Trời ôi, em biết khi mô Thân em hết nhục giày vò năm canh Tình ôi gian dối là tình Thuyền em rách nát còn lành được không?

- Răng không, cô gái trên sông Ngày mai cô sẽ từ trong ra ngoài Thơm như hương nhụy hoa lài Trong như nước suối ban mai giữa rừng. Ngày mai gió mới ngàn phương Sẽ đưa cô tới một vườn đầy xuân Ngày mai trong nắng trắng ngần Cô thôi sống kiếp đày thân giang hồ Ngày mai bao lớp đời dơ Sẽ tan như đám mây mờ đêm nay Cô ơi tháng rộng ngày dài Mỏ lòng ra đón ngày mai huy hoàng

Trên dòng Hương Giang…

(8-1938)

TIẾNG SÁO LY QUÊ

Ly Quê trên súng thần công Xinh xinh như một tiên đồng Bồng lai Trăng khuya len xuống rừng dài Đường non thăm thẳm, đá gài lô nhô Hồng quân mê mải sông hồ Đêm nay tạm nghỉ bên bờ suối reo

Đêm nay như những chiều chiều Đôi con chim đứng lưng đèo ngẩn ngơ Ly Quê nâng ống tre tơ Thổi bài Quốc tế dưới cờ Hồng quân Hông quân bên suối xoa chân Chân rơm rớm máu, Hồng quân không giầy !

Ra đi lừ ấy Giang Tây Nước non vạn lý, đêm ngày trường chinh Quản chi lên thác xuống ghềnh Môi vầng cờ đỏ đinh ninh lời thề Can trường trải với sơn khê Bước đi đã hẹn ngày về thành công.

Sáo kêu vi vút trên không Sáo kêu dìu dặt bên lòng Hồng quân Sáo kêu réo rắt xa gần Sáo kêu giục giã bước chân quân Hồng Ly Quê trên súng thần công Nghe con chim hót trong lồng tim xanh…

(1938)

TRĂNG TRỐI

Từ thuở ấy, quăng thân vào gió bụi Đến hôm nay phút chết đã kề bên Đến hôm nay kiệt sức, tôi nằm rên Trên ván lạnh không mảnh mền, manh chiếu. Đời cách mạng, từ khi tôi đã hiểu Dấn thân vô là phải chịu tù đày Là gươm kề cận cổ, súng kề tai Là thân sống chỉ coi còn một nửa Bao khổ ấy, thôi cần chi nói nữa Bạn đời ơi! Ta đã hiểu nhau rồi.

Nếu mai đây có chết một thân tôi Hai mươi tuổi, tim đang dào dạt máu Hai mươi tuổi, hồn quay trong gió bão Gân đang săn và thớ thịt căng da Đời mặn nồng hứa hẹn biết bao hoa! Hai mươi tuổi mới qua vòng thơ bé Dù phải chết, chết một đời trai trẻ Liệm thân tàn bằng một mảnh chiếu con Rồi chôn xương rục thối dưới chân cồn Hay phơi xác cho một đàn quạ rỉa? Tôi chẳng tiếc, chỉ cười trong mai mỉa Bao nhiêu hình ảnh đó vẽ quanh tôi.

Tiếc làm chi? Thế cũng đã sống rồi. Trường giông tố mấy năm trời vật lộn Với cách mạng, tôi không hề đùa bỡn Và không hề dám chối một nguy nan. Dẫu bao nhiêu thành quả của thanh xuân Tôi mới hái một đôi lần ít ỏi Và bên bạn, chỉ là tên lính mới Gót chân tơ chưa dày dạn phong trần Tôi vẫn hằng tự nghĩ: “Miễn quên thân Dâng tất cả để tôn thờ chủ nghĩa Thế cũng được, lựa chi nhiều tài trí Mới là tên lính quý của đoàn quân ? Và lòng vui, trí nhẹ đủ trăm phần Tôi sẽ chết bình yên, không hối hận Tôi sẽ chết như bao nhiêu số phận Nẻo đường xa đã mạnh dấn chân vào Đã từng lăn trong máu dưới gươm trào Thân đã nặng bởi bao gông xiềng xích! Tôi sẽ chết tuy chưa về đến đích Nhưng cần chi, đã có bạn chung đời Tung hoành trên mặt đất bốn phương trời Trường giao chiến không một giờ phút lặng! Rồi chiến thắng sẽ về ta, chiến thắng Và tương lai, ta sẽ chiếm về ta! Trường đấu tranh là một bản hùng ca Ta sẽ chết trong điệu đàn tranh đấu.

Đây là tiếng, hỡi bạn đời yêu dấu Của một người bạn nhỏ, trước khi đi Đây là lời trăng trối để chia ly Hãy đón nó, bạn đời ơi, đón nó! Đường tranh đấu không một giờ thoái bộ Sống đã vì cách mạng, anh em ta Chết cũng vì cách mạng, chẳng phiền hà! Vui vẻ chết như cày xong thửa ruộng Lòng khoẻ nhẹ anh dân quê sung sướng Ngửa mình trên liếp cỏ ngủ ngon lành Và trong mơ thơm ngát lúa đồng xanh Vui nhẹ đến trên môi cười hy vọng.

Lao Bảo, 11-1940 (Trong những ngày tuyệt thực)

VÚ EM

Nàng gửi con về nương xóm cũ Nghẹn ngào trở lại đẩy xe nôi Rồi từ hôm ấy, ôm con chủ Trong cánh tay êm, luống ngậm ngùi

Nàng nhớ con nằm trong tổ lạnh Không chăn, không nệm ấm, không màn Biết đâu trong những giờ hiu quạnh Nó gọi tên nàng tiếng đã khan!

Rồi từ hôm ấy, dưới đêm sâu Hồi hộp nàng ra vịn cửa lầu Nhìn xuống ven trời dày bóng nặng Tim nghe trong gió tiếng con đâu

Gió vẫn vô tình lơ đãng bay Những tàu cau yếu sẽ lung lay Xạc xào động cánh đau lòng mẹ Nghe tiếng lòng con vẳng tới đây!

Ta thấy nàng nghiêng mình rũ rượi Gục đầu thổn thức trong bàn tay… Biết chăng ai đó say chằn gối Có kẻ đêm nay nước mắt đầy.

(Huế, tháng 5 - 1938)

XUÂN ĐẾN

Hôm nay xuân ốm dậy Buồn như đông, nhợt nhạt, mưa phùn Trên đường quê nhớp nháp đầy bùn Đôi bóng xám nghiêng nghiêng trong gió rét. Ôi xuân đó, những mắt viền bóng chết Những manh buồm xơ xác phủ vai gầy Những chân run bấm ngón trên đường lầy Không biết định về đâu, nơi sống sót! - Hỡi người bạn đã bao ngày đau xót Lòng ưu tư giá lạnh như chiều nay Hãy đưa tôi nắm chặt lấy bàn tay Của bạn! Trong mưa phùn gió rét Lòng sẽ ấm cùng nắm tay đoàn kết Ta đi đi, tìm hạnh phúc từ đây! Cùng những ai chán ngán cuộc đời này Ta hớn hở riết bàn tay huynh đệ Không gì mạnh bằng đoàn quân nô lệ Mà hờn căm đã bốc lửa ran đầu. Cả loài người đau khổ đã kêu nhau Vùng đứng dậy, nghiến chặt răng chiến đấu! Hỡi người bạn! Vui lên đi! Ất dậu Sẽ là năm khởi nghĩa, năm thành công! Trời bôm nay dầu xám ngắt màu đômg Ai cản được mùa xuân xanh tươi sáng Ai cản được những đoàn chim quyết thắng Sắp về đây tắm nắng xuân hồng ?

(Xuân Ất Dậu 1945)

XUÂN LÒNG

Nắng xuân tưới trên thân dừa xanh dịu Tàu cau non lấp loáng muôn gươm xanh Ánh nhởn nhơ đùa quả non trắng phếu Và chảy tan qua kẽ lá vườn chanh.

Gió nhè nhẹ, hương cỏ cây nhè nhẹ Thoảng bay lên, hương mạ dưới đồng xa Tự đâu đó, hương muôn hoa mới hé Như khói trầm từ đỉnh rộng bao la.

Hơi xuân ấm trả cho trời đất lặng Tiếng reo ca nhí nhảnh và ngây thơ Của đàn sáo say phơi mình dưới nắng Chim nghệ vàng rỉa cánh trên nhành tơ…

Xuân trong sáng, xuân thơm, xuân ríu rít Nhưng xuân đâu tươi đẹp, không xuân lòng ? Ôi xuân nay chỉ là xuân lạnh chết Trong buồn đau phẫn uất của công nông!

Xuân nay chỉ một mùa tang đẫm máu Lòng người đang thét nỗi bi ai Đứng phắt dậy ? Hỡi muôn hồn phấn đấu Phá bất bình, mưu sống cho ngày mai…

Rồi xuân ấy, cả nhân quần vui vẻ Nắm tay nhau, tuy khác tiếng, màu da Giẩm chân lên những núi sông chia rẽ Và ôm nhau thân ái cùng vang ca.

(Xuân 1938)

XUÂN NHÂN LỌAI

Mấy bữa trời chư ngớt gió sương Cành xoan chưa phủ lục bên đường Song lòng ta đã nghe đâu đó Có một mùa xuân phảng phất hương

Không phải mùa xuân mấy thuở sang Lá xanh không mát dạ khô vàng Hoa thơm không át mùi xương máu Nắng chỉ lây buồn trên áo tang Đây một mùa xuân tới tới gần Đây mùa bất tuyệt của muôn xuân Hương tình nhân loại bay man mác Gió bốn phương truyền vang ý Dân

Ôi hài âm mạch của nhân gian! Mỗi giọng thân yêu một tiếng đàn Coa vút từng không, băng vượt núi Trường Sơn, Hy-mã-lạp, U-ran

Lâu rồi, khao khát lắm, xuân ơi Nhân loại vươn lên ánh mặt trời Nhân loại trườn lên trên biển máu Đang nghe xuân tới mở môi cười.

(Xuân 1946)