Thủ thỉ với nhà Z

Đọc văn học tiếng Anh vào năm 2025 giống như vừa đọc vừa đi giữa bãi mìn. Đi một bước thì nghe người nói là tác phẩm này là “tuyệt phẩm”, đi bước kia thì lại “định nghĩa lại văn chương”. Tác phẩm nào thực sự xứng đáng với mác này thì tôi không chắc, nhưng tác phẩm không xứng đáng thì chắc chắn nhiều (đơn cử: cơn buồn ngủ kéo dài 200 trang có tên Heart Lamp). Nhưng giữa những bãi mìn này là một vài tác phẩm xứng đáng với danh hiệu của nó, và một vài tác phẩm khác đáng lẽ nên được dán nhãn như vậy. Và sau đây là 4 tác phẩm đã dắt tay tôi qua khỏi bãi mìn này, để rồi khi vượt qua thì chúng nổ tung, phá hủy các trải nghiệm đắng ngắt, và để lại dấu vết in hằn trên trải nghiệm đọc văn của tôi, thứ mà tôi mong các tác phẩm này cũng làm được đối với người đọc bài viết này.

Stoner

Tác giả: John WilliamsNăm xuất bản: 1965

Trong giới đọc sách phương Tây, cuốn sách này, cùng với Infinite Jest và Gravity’s Rainbow là những cuốn tiêu biểu cho đối tượng độc giả litbro. Đối tượng này có 5 đặc điểm: 1 - là nam giới, 2 - da thì trắng, 3 - gu thì hách dịch, và 4 - chỉ đọc sách được viết bởi anh em da trắng gu hách dịch khác. Càng nguy hiểm hơn nữa khi biết được rằng, theo John McGahern viết trong phần giới thiệu, thì đây là tiểu thuyết về tình yêu, thứ mà các litbro được coi là thiếu vắng, thèm thuồng, nhưng lại giả vờ là mình không thiếu vắng, thèm thuồng nó. Chính vì vậy nên tôi có ác cảm với cuốn này, và vì có ác cảm nên tôi mới đọc. Vì sao? Là vì đặc điểm thứ 5 của litbro: họ rất ghét các litbro khác, và không bao giờ biết mình là litbro. Vậy nên thay vì trốn tránh cái mác này, tôi quyết định đón lấy nó, và đọc một trong những kinh thánh của nó. Và tôi xin nói, với một chút xấu hổ, nhưng cũng pha lẫn chút phấn khích, rằng đây là tiểu thuyết hoàn hảo.

Nội dung của tiểu thuyết rất đơn giản: nó kể về cuộc đời của một giáo sư văn học tên William Stoner, từ lúc lọt lòng cho tới khi xuống mồ. (Mắt díu lại.) Giọng văn khô không khốc, giống phim tài liệu hơn. (Bắt đầu lơ mơ.) Và nhân vật chính là ông là một giáo sư da trắng dành suốt quãng đời của mình nghiên cứu và giảng dạy văn học. Không ra chiến trường đánh nhau, không hào sảng cứu người. Từ lúc trưởng thành tới lúc chết, cuộc đời của ông gắn liền với đại học, và chính nhờ điều này nên cái mác “campus novel” đã được gán cho nó. Hay nói theo một cách khác: cuốn sách này đang miêu tả cuộc đời và sự nghiệp của người thuộc thành phần có lẽ là có đặc quyền nhất trong lịch sử nhân loại. (Ngủ gục.)

Nhưng chính ở đây, Stoner đã dạy cho tôi một bài học mà tôi từng từ chối nghe răm rắp, thậm chí phản đối: rằng đến cả tác phẩm này vẫn có khả năng xé tan các ranh giới màu da, giới tính, thời gian, và chạm tới những trải nghiệm phổ quát về nghệ thuật, về đời, và về việc làm người, thứ mà theo tôi, Stoner không chỉ làm được, mà thực chất là ví dụ tiêu biểu cho việc này.

John Williams biết rõ mình đang viết gì, và cũng không giả vờ Stoner là tác phẩm gì khác. Thay vì cố gắng thể nghiệm, phá bỏ những rào cản vốn không tồn tại, ông đẩy chính các đặc điểm nhàm của cuốn sách lên mức đỉnh cao. Ông có khả năng biến sự bất biến của đời Stoner thành những sự kiện mà, dù nhìn từ ngoài vào trông vô vị, nhưng đối với nhân vật chính thì lại là bước ngoặt nghề nghiệp với đủ sức nặng của nó: một tiết học, một cuộc họp khoa, một câu nói tưởng như vô hại, và thế là cả một đời rẽ sang một hướng khác. Và vì vậy ông cũng lôi kéo người đọc theo, và đạt được một điều phải nói là kỳ tích: khiến người đọc quan tâm tới cái cực kỳ khó để quan tâm.

Văn đúng là khô không khốc, nhưng vì nó đón nhận sự khô này một cách không ngần ngại, để rồi từ đấy chính sự cằn cỗi này hóa màu mỡ. Ví dụ: cảnh nhân vật chính ngắm tuyết dưới đây:

“He felt himself pulled outward toward the whiteness, which spread as far as he could see, and which was a part of the darkness from which it glowed, of the clear and cloudless sky without height or depth. For an instant he felt himself go out of the body that sat motionless before the window; and as he felt himself slip away, everything—the flat whiteness, the trees, the tall columns, the night, the far stars—seemed incredibly tiny and far away, as if they were dwindling to a nothingness. Then, behind him, a radiator clanked. He moved, and the scene became itself.”

Và yếu tố quan trọng nữa là tình yêu. Cuốn sách này được viết như thể đang muốn khám phá toàn bộ các thể dạng của nó: tình yêu lãng mạn; tình yêu con cái; tình yêu văn học; và cả những thứ đối nghịch tình yêu: sự thờ ơ, sự kiêu hãnh, sự hèn, sự im lặng. Tất cả đều phức tạp, rối mùng mùng, nhưng chưa bao giờ gây choáng, bởi nhờ giọng văn trong suốt này mà mọi thứ được chuyển thể thành một sự khắc họa cảm xúc có lẽ chính xác, chân thật, tiết chế và gọn gàng nhất trong số những cuốn tôi đọc năm 2025. Đối với người đọc, Stoner là kỳ tích nghệ thuật. Còn đối với nhà văn, nó là kỳ tích kỹ thuật: câu chữ lúc nào cũng phẳng, bóng loáng, trong suốt, nhưng chính mặt phẳng ấy lại phản chiếu được cả một đời người, và cũng giúp chính ta nhìn đời mình rõ hơn.

Bởi vậy nên cuốn sách này đề ra một bài học rất đáng học, đặc biệt trong thời đại mà phá cách là cách duy nhất để làm bản thân nổi bật: không phải lúc nào phức tạp hóa cũng là tốt; đôi khi, chính sự chấp nhận bản chất của mình và đối mặt nó thật trực diện cũng là một cách xới nát các ranh giới. Và khi đó, cái thứ trồi lên không phải là các cách nhìn bó hẹp bởi bản sắc, mà là một trải nghiệm phổ quát có thể in dấu trên tâm trí và cuộc đời của bất kỳ ai, dù là litbro hay litsis đi chăng nữa.

Snowy Day and Other StoriesTác giả: Lee Chang-dong

Đây có lẽ là tác phẩm khó miêu tả nhất trong số tất cả những gì tôi đã đọc trong năm nay. Không phải vì nó phức tạp, cũng không phải vì nó quá xa lạ, mà vì càng cố gắng gọi tên cảm giác mà Snowy Day and Other Stories dấy lên, tôi càng không biết nó là gì. Hai trăm trang truyện ngắn, bảy câu chuyện, bối cảnh Hàn Quốc những năm 1980, nghe thì có vẻ quá quen thuộc. Nhưng chính sự quen thuộc đó lại khiến tuyển tập này trở thành một thứ rất bí ẩn.

Snowy Day and Other Stories là tuyển tập gồm bảy truyện ngắn. Truyện mở đầu, “Snowy Day”, xoay quanh hai người lính Hàn Quốc gác đêm trong hôm tuyết rơi đầu mùa. Gác đêm chán, hai người bắt đầu kể chuyện đời, để rồi từ các câu chuyện đó, Chang-dong khai quật sự giao thoa giữa giai cấp, quyền lực và tình yêu trong xã hội Hàn Quốc.

Ba truyện tiếp theo, “Fire and Dust”, “War Trophy” và “Burning Paper”, có thể được xem là một cụm. Ở đây, các biến cố được kể đều rất đời thường: một người cha tiếc thương cái chết của con mình, hai người quen cũ gặp lại nhau sau thời gian dài, một gia đình phát hiện cảnh sát đang theo dõi từng bước sinh hoạt của họ. Điểm đặc biệt: tất cả các câu truyện đều được đặt trong bối cảnh phong trào biểu tình diễn ra mạnh mẽ nhất. Người cha kia tiếc thương con gái khi “bầu không khí đặc quánh hơi cay”; hai người quen kia gặp lại để hồi tưởng về người bạn cũ đã chết sau khi dành 20 mọt gông vì tội biểu tình; gia đình bị quan sát vì tội tàng trữ sách Marx. Điều đáng nói là phong trào không bao giờ trở thành trung tâm của truyện. Nó luôn hiện diện ở rìa: qua tiếng loa phóng thanh, qua khói cay, qua cả sự bồn chồn, do dự trong từng nhân vật, của những người không hề biết họ đang góp phần vào sự thay đổi vĩnh viễn vận mệnh của hàng triệu người. Do vậy, lịch sử ở đây không ập xuống như một cú đấm, mà như một khối u chưa mổ mà, dù đang đè ép ruột gan, thì lúc nào tác phẩm cũng mang theo mình.

Ba truyện cuối (“The Leper”, “There’s a Lot of Shit in Nokcheon” và “A Lamp in the Sky”) là những truyện đậm chất chính trị nhất trong tập, bởi các nhân vật đều trực tiếp tham gia phong trào biểu tình. Tuy nhiên, trong này không có hình tượng anh hùng, những bài diễn văn hay những khoảnh khắc xứng đáng được tạc tượng. Lee Chang-dong không quan tâm đến việc tạc tượng. Cái xuất hiện rõ tới mức phát sáng trong từng câu truyện là sự mệt mỏi, do dự, sợ hãi, thậm chí là hèn nhát của những người biểu tình, và hậu quả của hành động biểu tình này lên cuộc đời leo lét của chính họ.

Nghe qua thì tất cả những điều trên đều có vẻ đơn giản, thậm chí tầm thường. Nhưng bằng cách nào đó, hai trăm trang này không khác gì một bí ẩn. Nó là bí ẩn vì cuốn sách này không phải là một kỳ công về mặt kỹ thuật. Giọng văn của Lee Chang-dong giản dị, đôi khi gần như ngây ngô. Nó luôn chấp chới bên bờ sến và sáo. Nhưng kỳ lạ ở chỗ, dù cố gắng đến mấy, dù khó tính đến đâu, tôi cũng không thể dán hai cái nhãn đó lên bất kỳ truyện ngắn nào trong tập này.

Toàn bộ tuyển tập cũng không hề có đổi mới hay thể nghiệm gì về mặt hình thức. Tất cả đều là truyện hiện thực, được viết như thể kịch bản phim. Những ai khó tính hơn thậm chí có thể coi đây là thứ hiện thực nửa vời, bởi nó thiếu vắng những đoạn độc thoại nội tâm dài, không có sự phân tích tỉ mỉ từng chuyển động về tinh thần của nhân vật. Thế nhưng không thể hiểu nổi bằng cách nào mà chính sự thiếu vắng đó lại mang đến một cảm giác hiện thực chân thật không kém Tolstoy hoặc Flaubert. Từng câu truyện trong tuyển tập này như thể là sự mô phỏng đúng cách ta đánh giá một con người ngoài đời thật: là hành động về bản chất là mờ mịt và luôn nằm trong sự giằng co giữa hành động và suy nghĩ của một thứ nội tâm mà ta chỉ có thể đoán chừng chứ không bao giờ nắm trọn được.

Và bí ẩn lớn nhất là tôi vẫn không biết vì sao đây lại là tuyển tập truyện ngắn hay nhất mà tôi đọc trong năm. Có phải vì tất cả các nhân vật trong tập truyện đều là người lao động, sinh viên, và cả hai nhóm này đều được khắc hoạ chân thật tới mức các nhà văn hiện thực xã hội chủ nghĩa chỉ có mơ mới thực hiện được? Có phải vì Lee Chang-dong đã tránh được cám dỗ anh hùng hóa phong trào đấu tranh đòi dân chủ ở Hàn Quốc, để thay vào đó chạm tới một thực tế đầy bất biến, nhiều hoài nghi, và không thiếu vắng sự hèn nhát rất người của nó?

Không đưa câu trả lời nào chắc chắn. Và có lẽ chính việc không có câu trả lời này khiến cuốn sách ở lại trong tôi lâu đến vậy. Vì thế, tôi xin gửi một lời mời tới tất cả những ai đang đọc bài review này: hãy đọc Snowy Day and Other Stories. Rồi quay lại và cho tôi biết, liệu tôi có đang ảo tưởng không, hay đây thực sự là tuyển tập truyện ngắn hay nhất được xuất bản trong năm 2025?

Hunchback

Tác giả: Saoru Ichikawa

Trước khi nói về cuốn sách này, hãy nhắm mắt lại, và tưởng tượng xem trong tâm trí thì “người khuyết tật” hiện ra như thế nào. Họ có khổ không? Có cô đơn không? Hay là một hình mẫu giàu nghị lực, truyền cảm hứng, vượt lên số phận? Dù câu trả lời là gì, rất có thể nó đã quen thuộc đến mức sáo mòn. Hình tượng người khuyết tật dường như từ lâu đã trở thành một cái bạt để chúng ta phóng chiếu lên đó tất thảy những gì liên đới tới sự khổ và mọi cách phản ứng trước sự khổ ấy. Kết quả là một bộ phim nội tâm rất sặc sỡ, rất xúc động, nhưng rốt cuộc vẫn chỉ là phim.

Vậy thì Hunchback là gì? Hình ảnh so sánh hợp lý nhất với cuốn sách này là thời điểm lúc ba giờ sáng. Ai cũng biết nó tồn tại, nhưng không nhiều người thực sự trải nghiệm nó. Hunchback viết về đúng khoảnh khắc đó, và chính xác hơn, nó viết về một điều mà chúng ta thường giả vờ như không tồn tại: dục vọng của người khuyết tật.

Tác phẩm xoay quanh Shaka, một phụ nữ bị teo cơ nặng, sống gần như toàn bộ cuộc đời mình trong một viện điều trị. Cô là nhà văn viết truyện khiêu dâm và giao tiếp với thế giới bên ngoài chủ yếu thông qua các diễn đàn, nhóm chat, và đặc biệt là bằng các tweet có thể nói là mất dạy, để rồi từ đó dần dần hình thành một mối liên hệ kỳ dị với một người đàn ông cũng bị đẩy ra rìa xã hội.

Ngay từ đầu, Hunchback đã đặt người đọc vào bóng tối, vì tác phẩm soi rọi những góc khuất đời sống thường nhật của người khuyết tật. Ichikawa không né tránh bất kỳ chi tiết nào: cảnh Shaka phải vệ sinh đờm tích tụ trong máy thở, cảnh chật vật kéo cơ thể mình từ giường sang xe đẩy, hay khoảnh khắc nhìn vào quần lót, nhận ra mình đã có kinh, và ngay lập tức ước rằng giá như mình có thai hoang để cô có thể phá bỏ. Và điều xuất hiện xuyên suốt tác phẩm là thứ giọng văn lạnh tanh, gần như vô cảm, tạo nên cảm giác như một sự nhấn mạnh rằng nó là sự thật hiển nhiên, và luôn luôn ở đó rồi.

Bóng tối trong Hunchback không chỉ đến từ không gian, mà còn từ thời gian. Phần lớn các suy nghĩ và tưởng tượng của Shaka diễn ra vào ban đêm, khi viện điều trị im lặng, khi cơ thể đau nhức không ngủ được, và khi internet trở thành cửa sổ duy nhất mở ra thế giới. Đây cũng là nơi xuất hiện một trong những nhân vật quan trọng nhất của tác phẩm: một người đàn ông có thể được gọi thẳng tên là incel. Anh ta sống trong oán giận, thèm khát tình dục, và mang trong mình cảm giác bị xã hội từ chối hoàn toàn. Điều đáng nói là Ichikawa không hề đặt hai con người này vào hai thái cực tốt-xấu đơn giản. Shaka không được miêu tả như nạn nhân, còn người đàn ông kia cũng không bị biến thành quái vật. Cả hai đều nhìn tình dục và dục vọng như một phương tiện để khẳng định rằng mình là con người. Đối với họ, ham muốn không phải là thứ xa xỉ, mà là bằng chứng tồn tại. Khi xã hội liên tục phủ nhận nhân tính của họ bằng sự im lặng, hoặc bằng sự ghê tởm, thì dục vọng đối với họ trở thành thứ cuối cùng không thể bị tước đoạt.

Bằng cách sử dụng các kỹ thuật này, Hunchback có thể khiến nhiều người khó chịu. Nó không có sự cảm thông dễ dãi trong các tác phẩm về người khuyết tật thường có trên thị trường. Không thể đọc cuốn sách này chỉ để hiểu thêm về nỗi khổ của người khuyết tật rồi đóng sách lại rồi tự nhẩm là mình vừa làm điều tốt. Ichikawa buộc người phải đối diện với những ham muốn mà xã hội cho là không nên tồn tại, và đặt câu hỏi: tại sao lại thấy khó chấp nhận rằng người khuyết tật cũng có dục vọng, cũng có những tưởng tượng đen tối, ích kỷ, thậm chí phản cảm?

Khi gập sách lại, Hunchback khiến tôi phải đối mặt với một sự xấu hổ mà tôi không ngờ sẽ trồi lên trước khi đọc. Tôi cảm thấy xấu hổ vì đã từng, trong vô thức, biến người khuyết tật thành một hình ảnh sạch sẽ, vô dục, dễ thương hại, từ đó từ chối việc công nhận họ là con người. Hunchback phá hủy hình ảnh đó một cách triệt để. Nó kể sự thật mà không xin phép, nó phân trần ra mà không cần sự đồng thuận. Và khi kể và phân trần xong thì nó chờ, để xem liệu người đọc có đủ tỉnh táo để nhận ra rằng nó ở đó hay không, như lúc ba giờ sáng vậy.

Dì Julia và nhà văn quènTác giả: Mario Vargas Llosa

Trong lịch sử văn học nghệ thuật, có nhiều những bậc thầy được giới phê bình ca ngợi nhưng vẫn nhất quyết không từ bỏ việc viết (hay vẽ, hay sáng tác) cho công chúng rộng rãi. Họ không chiều thị hiếu: ai cũng có thể thưởng thức tác phẩm của họ ngay lập tức, nhưng khi đào sâu thì vẫn đứng vững về mặt học thuật và tư tưởng. Hội họa có David Hockney: tranh được treo trong bảo tàng, được đưa vào giảng dạy, nhưng hầu như ai cũng có thể quý trọng cái màu sắc, không gian, và sự trong trẻo rất đời trong các tác phẩm của ông. Âm nhạc có Erich Wolfgang Korngold: thiên tài được đào tạo trong truyền thống cổ điển châu Âu, nhưng sau khi chứng kiến gia đình bị Đức Quốc xã thảm sát trong Thế chiến II thì đã chọn sang Hollywood viết nhạc phim, để rồi sau đó đạt tới hai giải Oscar cho nhạc phim xuất sắc nhất. Văn học thì có Graham Greene, người vừa viết những tiểu thuyết nghiêm túc về đức tin Công giáo, vừa viết những tác phẩm mà chính ông gọi là entertainments, trong đó có Người Mỹ trầm lặng. Và trong số những cái tên đó, chắc chắn phải kể đến Mario Vargas Llosa và Dì Julia và nhà văn quèn.

Dì Julia và nhà văn quèn là một câu chuyện rất dễ kể. Nhân vật chính là Varguitas, một anh chàng trẻ người Lima, làm việc cho đài phát thanh và nuôi mộng trở thành nhà văn. Anh đem lòng yêu người dì họ đã ly dị, hơn anh nhiều tuổi tên Julia, và mối quan hệ này nhanh chóng trở thành một vụ bê bối gia đình. Song song với câu chuyện tình đó là sự xuất hiện của Pedro Camacho, một nhà viết kịch bản radio đến từ Bolivia, người chuyên sáng tác các vở kịch dài kỳ cho đài, và cũng là người làm việc với năng suất khủng khiếp và có trí tưởng tượng ngày càng điên loạn. Tuy nhiên, chỉ vì dễ kể không có nghĩa là tác phẩm này không có điểm nhấn. Điểm độc đáo nhất về mặt hình thức của cuốn tiểu thuyết nằm ở cấu trúc chương hồi. Các chương kể chuyện tình của Varguitas và dì Julia được ngắt quãng đều đặn bởi chính các kịch bản kịch radio do Camacho viết, được trình bày như những câu chuyện độc lập, đầy kịch tính, không bao giờ đoán trước được diễn biến, và càng ngày càng điên. Từ cặp vợ chồng khi đã sinh con rồi phát hiện mình là họ hàng, các viên cảnh sát phá án buôn người kỳ lạ, cho tới chủ công ty diệt chuột ám ảnh với công việc tới mức phá hủy cả cuộc đời của mình, không có thiếu cái gì. Cấu trúc này có hai mục đích khác nhau: dễ thấy nhất là nó đang làm lu mờ ranh giới giữa hiện thực và hư cấu, giữa cái hiện thực của mạch truyện chính và cái hư cấu của các truyện lồng truyện. Ngoài ra, nó còn khiến các tác phẩm kịch radio bình dân đó trở thành thứ không thể lờ đi được, và bắt người đọc phải chú ý tới nó với sự cao độ không khác gì mạch truyện chính. Điều đó khiến người đọc phải làm thứ mà chắc hẳn trước khi đọc tác phẩm thì họ sẽ coi thường: các thứ văn học bình dân không những có thể được đọc một cách nghiêm túc, mà còn làm ta bất ngờ được.

Quan trọng hơn, dù mang tính giải trí rất cao, cuốn sách không bao giờ xem nhẹ người đọc. Nó được viết một cây bút tài ba, ý thức rất rõ bản chất của nó là giải trí, là hài hước, là tếu táo, và đã vận hết văn lực của mình để tránh né tất cả những gì có thể rơi vào sáo mòn hay sến súa để biến cái tếu này thành một nghệ thuật thực sự. Tiêu biểu là kỹ thuật gây cười. Sự hài trong Dì Julia và nhà văn quèn không đến từ việc phóng đại cảm xúc hay cố tình gây cười, mà nó là cách hài hước tất thảy nghệ sĩ hài nào cũng biết: đừng bao giờ làm người đọc gần như không bao giờ cảm thấy mình đang bị cố tình chọc cười. Thay vào đó, chỉ cần để các tình huống tự bộc lộ sự lố bịch của chính nó. Tất cả đều góp phần vào tạo nên tác phẩm văn học thuộc hàng giải trí nhất tôi từng đọc, vì giải trí ở đây không phải là phản ứng phụ, mà là động cơ của tác phẩm, một thứ động cơ được tinh chỉnh chặt chẽ bởi kỹ thuật, kinh nghiệm, và sự tôn trọng tuyệt đối dành cho người đọc.

Và nếu ngừng để tiếng cười lắng xuống, sẽ nhận ra rằng Dì Julia và nhà văn quèn đã làm được một điều rất khó: nó cho phép người đọc tận hưởng trọn vẹn niềm vui của việc đọc mà không cần phải hy sinh chiều sâu. Đây có thể không phải là tác phẩm nặng ký nhất trong sự nghiệp của Mario Vargas Llosa, nhưng nó là một minh chứng thuyết phục rằng văn học, ngay cả khi dễ đọc và dễ cười, vẫn hoàn toàn có thể hay, không phải theo nghĩa dễ dãi, mà theo nghĩa nghiêm túc nhất của từ này.

Reservor Bitches

Tác giả: Dahlia de la Cerda

Reservoir Bitches đầy rẫy những gì có thể gây sang chấn cho phần lớn độc giả: các vụ sát hại phụ nữ, bạo lực nhằm vào người LGBTQ, buôn ma túy, chiến tranh băng đảng, một xã hội gần như không thể tách rời với cái chết. Nhưng điều khiến Reservoir Bitches khác biệt rõ rệt so với những tuyệt tác văn chương sang chấn khác của Mexico (như Hurricane Season của Fernanda Melchor hay Liliana’s Invincible Summer của Cristina Rivera Garza) là nó không thấm đẫm sang chấn theo nghĩa u ám, nặng nề. Thay vào đó, de la Cerda chọn cách khám phá tất cả các mặt của sang chấn ấy để bọc nó trong một thứ mà chưa tác phẩm nào làm được, và chưa tác phẩm nào dám làm: cô miêu tả nó với giọng văn tếu táo, xuồng xã, thậm chí hỗn.

Reservoir Bitches là chuỗi truyện ngắn có liên kết với nhau. Điều gây sốc không nằm ở thể thức (truyện ngắn kết chuỗi với nhau không phải là lạ!), mà ở góc nhìn. Nhiều truyện trong tập không xoay quanh những người bị nghiền nát bởi nạn buôn ma túy, mà đặt trọng tâm vào chính các trùm ma túy, các tay chân băng đảng, thậm chí là sát thủ. Điểm độc đáo hơn nữa: trong tay các cây bút kém cỏi hơn, tâm lý nhân vật này thể nào cũng sẽ bị phê bình tơi tả, và khắc hoạ không khác gì các kẻ ác Disney. De la Cerda không làm vậy. Trong chuỗi các truyện ngắn xoay quanh trùm ma tuý, cô thực chất còn lãng mạn hoá quyền lực và bạo lực.

Sự lãng mạn hóa này không đến từ việc che giấu hậu quả (cái này thực chất thể hiện rất rõ), mà từ việc cho phép các nhân vật tận hưởng quyền lực của mình một cách trọn vẹn. Các trùm ma túy trong Reservoir Bitches sống nhanh, nói năng sắc lẹm, tiêu tiền như nước, dấn thân vào các mối tình chóng vánh, và hành xử với một thứ phong thái không khác điện ảnh. Bạo lực được kể lại bằng giọng điệu tỉnh bơ, đôi khi hài hước, đôi khi sỗ sàng, tạo nên cảm giác như nó là một phần rất tự nhiên của đời sống hằng ngày.

Hàm ý của lựa chọn này là rất rõ ràng, và cũng rất khó nuốt. De la Cerda không tìm cách dạy người đọc phải ghê tởm bạo lực. Thay vào đó cô buộc họ phải đối diện với sự thật rằng bạo lực, trong một số hoàn cảnh xã hội nhất định, là điều thực sự có sức hút. Nó mang lại quyền lực, sự chủ động, và cảm giác kiểm soát, những thứ mà phụ nữ và người LGBTQ thường xuyên bị tước đoạt. Khi những nhân vật nữ bước vào thế giới buôn ma túy với vai trò chủ động, sự lãng mạn hóa này đã được biến đổi từ sự ca ngợi cái ác, mà dấu hỏi chấm nhức nhối: nếu con đường duy nhất để không bị nghiền nát là trở thành kẻ nghiền nát, thì lựa chọn đó phản ánh gì về xã hội đã sản sinh ra nó?

Ngoài các truyện tập trung vào đối tượng gây ra nạn buôn ma tuý, đáng chú ý là có hai truyện trong đó nhân vật chính là nạn nhân của các vụ giết người. Ở đây, de la Cerda từ chối viết về mất mát theo cách quen thuộc. Không có những trang giấy đẫm nước mắt, tràn ngập đau buồn hay tiếc thương. Thay vào đó, các câu chuyện này xoay quanh sự phản kháng và trả thù, không phải như một phản xạ sinh tồn, mà là một giải pháp - và có lẽ là điều duy nhất có thể làm được - để khẳng định rằng đạo đức vẫn tồn tại, và công lý vẫn có thể có được. Vì vậy, trong thế giới của Reservoir Bitches, việc không chống cự gần như là điều không thể tưởng tượng nổi.

Tổng kết lại thì tuyển tập là một trong những bức tranh độc đáo nhất về đời sống của phụ nữ và người LGBTQ trong văn học Mexico đương đại. Giọng văn tếu táo của nó không hề làm mòn đi tác động của thực tế rằng thảm họa bạo lực đang diễn ra ở Mexico không chừa một ai. Nhưng đồng thời, nó cũng khẳng định rằng không ai trong thảm họa đó là hoàn toàn cam chịu. Ở đâu có đàn áp, ở đó có phản kháng, dù những người phản kháng cũng chính là những người gây ra thảm hoạ.

Chính ở điểm này, tuyển tập truyện của Dahlia de la Cerda vượt ra khỏi biên giới Mexico. Nó bao hàm trải nghiệm của Mỹ Latin và toàn thể thế giới ngày nay, với lịch sử bạo lực, bất bình đẳng và đấu tranh không ngừng. Và trong một năm mà thế giới liên tục bị chấn động bởi các cuộc biểu tình, có lẽ Reservoir Bitches không chỉ là một cuốn sách của Mexico, hay là của Mỹ Latinh, mà còn là tác phẩm của tất thảy chúng ta.

Vũ Trọng Hiếu